«Xitoyning vassaliga aylanayotgan Rossiya»: nega bu endi uyatli hol emas?
|20:09 / 01.05.202337 78614 min
Aprel oyi örtalarida Xitoy mudofaa vaziri Li Şangfu Moskvaga taşrifi çoğida Vladimir Putin «butun jahonda tinçlikni ta’minlaş va rivojlaniş uçun muhim hissa qöşayotgani»ni qayd etib, uni «misli körilmagan davlat yetakçisi» deb atadi.
XXR mudofaa vaziri Li Şangfu Moskvada. Foto: 1tv.ru
Şangfu Rossiyaga XXR raisi Si Jinping bilan birga kelgan edi. Muzokara çoğida Si va Putin bir-birini «aziz döstim» deb ataşgan. Negaligi tuşunarli: Ukrainadagi uruş tufayli ğarb saknsiyalari joriy qilingaç, Xitoy RF bilan munosabatlarni saqlab turgan kam sonli yirik davlatlardan biri bölib qolmoqda.
OAV ma’lumotlariga köra, Si Jinping Kuril orollarining tegişliligi böyiça öz pozitsiyasini ham özgartirgan: avval Xitoy bu masalada Yaponiyani qöllab kelgan bölsa, endi neytralligini namoyiş qilmoqda; Xitoy kompaniyalari 2022 yil yozidan buyon Rossiyaga qurol-yaroğ yetkazayotgani gumon qilinadi; 2022 yil yakunlariga köra ikki mamlakat örtasidagi tovar aylanmasi qariyb 30 foizga oşgan.
Putin va Si Jinping muzokaralar «iliq va döstona muhitda» ötganini xabar qilişdi. Yozuvçi German Sadulayev taşrif yakunlariga köra Rossiya Xitoyning vassaliga aylanganini e’lon qildi
Mavzuga oid
va bu yaxşi hol ekani, çunki ğarb endi Rossiyani talab, parçalay olmasligini ta’kidladi. Publitsist Dmitriy Olşanskiy ham Rossiya AQŞning emas, aynan Xitoyning vassaliga aylanişi kerakligini
XIX asr oxirlarida jahonda ğarbning nasroniyça «oqtanli» dunyosiga tahdid soluvçi «sariq xavf» (Yellow Terror, yoki Yellow Specter) haqidagi tasavvurlar juda keng tarqala boşladi. 1895 yilda Olmoniya imperatori Vilhelm II Rossiya imperatori Nikolay II’ga surat sovğa qildi: unda Yevropaning asosiy millatlarini tamsil etuvçi ayollar şarqda Budda obrazi kötarilayotganini kuzatib turişibdi; farişta ularni «öz e’tiqodi va uyini saqlab qoliş uçun» birlaşişga çorlamoqda (mana bu va mana bu havolalarda uşbu surat irqçilik mafkurasiga asoslanganini isbotlab beruvçi ilmiy qaraşlar keltirilgan).
Nikolay II’ga sovğa qilingan öşa surat. Foto: Wikipedia
«Sariq xavf» termini tezda akademik fikrlar doirasiga köçib ötdi. Ayrim tadqiqotçilar jiddiy tarzda nega Osiyo davlatlariga tahdid keltirişini tahlil qila boşlaşdi: köp sonli aholi va işçi kuçi arzonligi ularga iqtisodiy jihatdan yetakçilik qilişni ta’minlaydi, şuningdek migratsion krizis ehtimoli ham oşadi.
Keyingi yarim asrdan sal ziyod davr mobyanida Rossiya va Xitoy örtasidagi munosabatlar qarama-qarşi çegaragaça yetib bordi: Avval Rossiyada bolşeviklar inqilobi röy berdi, keyin 1949 yilda Xitoyda sovetlar ittifoqi qöllovi ostida Mao Jyedong rahbarligida kommunistik partiya hokimiyatga keldi. Şundan söng propaganda «rus va xitoylik — toabad birodar» degan ğoyani aylantira boşladi.
Ammo mamlakatlar örtasidagi munosabatlar har doim ham «birodarlik» körinişida emasdi. Çegaraoldi mojarolariseriyasi, SSSRning parçalanişi va şundan söng 1990-yillarda Rossiya duçor bölgan beqaror iqtisodiy va siyosiy vaziyat «sariq xavf» qörquvini tuşunarliroq va oddiyroq «Xitoy tahdidi»ga almaştirdi.
Bunda asosan Xitoyning Rossiyaga demografik ekspansiyasi (töğri, garçi haddan ziyod börttirilgan bölsa-da), şuningdek, Xitoyning yetakçiligi tufayli Rossiyaning Osiyoga ta’siri kamaya boşlaşi tuşunila boşlandi. Undan taşqari, «Xitoy tahdidi» mifini qöllay turib, Rossiya hududlaridagi amaldorlar öz samarasizligini xaspöşlab, federal markaz diqqat-eʼtiborini jalb etişga harakat qilib, subsidiyalar talab qila boşlaşdi. Millatçilar uçun Xitoy ekzotik «döst», duşmanning tuşunarli obrazi edi. Rossiyaning siyosiy va harbiy rahbariyati esa XXR bilan harbiy-texnik hamkorlikni rivojlantirişdan çöçib turar, çunki Pekin mamlakatga bostirib kirişi mumkin bölgan ehtimolni jiddiy tarzda körib çiqqan edi.
Biroq vaqt ötişi bilan Xitoy tahdidi haqidagi mif ommaviy muhokamadan ğoyib böldi. Xitoyni geosiyosiy raqib sifatida tasvirlaşni bas qilişdi. Bunga yetarli sabablar bor edi: 1990-yillar oxirlarida Rossiya ham, Xitoy ham «köpqutbli dunyo» mafkurasini ilgari sura boşladi. Ikki mamlakat orasidagi hozirgi munosabatlar «birqutbli dunyo» (ya’ni AQŞning global yetakçiligi) nomaqbul va/yoki imkonsiz degan tasavvur bilan qurilmoqda.
Xitoy uçun Rossiya kim — ittifoqçimi?
Ha, lekin Rossiya siyosiy rahbariyati özi uçun tasavvvur qiladigan darajada emas.
Xitoy Rossiyaning şarq tomon har bir yuzlanişini skeptik qabul qiladi. Sönggi 200 yil içida bunday burilişlar bir neça bor röy bergan — ulardan söng Rossiya albatta yana Yevropa tomon yuzlangan. Pekindagilar Rossiya uçun Xitoy neçoğlik muhim «döst» bölmasin, ğarb döstlaşiş uçun ham, qarama-qarşilik uçun ham alaloqibatda muhimroq bölib çiqqanini yaxşi eslaşadi.
Xitoylik senzorlar Rossiya bilan munosabatlarni tasvirlovçi har qanday terminlarning Xitoy internetida paydo bölişini sinçiklab kuzatişadi va nazorat qilişadi. Xitoylik internet foydalanuvçilari örtasida ötkazilgan sörovga, şuningdek, Xitoy ijtimoiy tarmoqlari monitoringiga köra, Rossiya propagandaçilari tomonidan zör berib aylantirilayotgan Rossiya va Xitoyning yaqinlaşuvi xitoyliklar uçun umuman sezilmagan.
Oçiq internet-munozaralarda «Rossiya — Xitoyning kiçik ukasi», «Rossiya — Xitoyning vassali», «Rossiya endi bizniki», «Rossiya va Xitoy Ğarbga qarşi yelkama-yelka turibdi», «Rossiya — Xitoyning yagona ittifoqçisi» kabi ta’kidlar umuman yöq.
Biroq, Ukrainadagi uruşda xitoylik internet foydalanuvçilarining mutlaq katta qismi Rossiyani va xususan Vladimir Putinni qöllab-quvvatlaşmoqda. Töğri, bunda ularni yagona jihat qiziqtiradi: göyoki Rossiya NATOga qarşi uruşmoqda. Biroq xitoyliklar XXR rahbariyatini Rossiyaga harbiy yordam berişga yoki «kollektiv Ğarb» bilan kuraşiş uçun pul ajratişga çaqirmayapti.
Xitoy uçun Ukraina — bu uzoq bir joyda joylaşgan davlat. Rossiya oçgan uruş esa şunçaki hududiy mojaro. Agar Putinning Ğarb bilan qarama-qarşi turiş haqidagi narrativi bölmasa, bu uruşga umuman e’tibor ham bermagan bölişardi.
Sönggi bir neça yil içida Xitoy «insoniyatning yagona taqdiri hamjamiyati»ni yaratiş ğoyasini ilgari surib keladi. Bu konsepsiya XXR kompartiyasi nizomiga kiritilgan va BMTning ayrim hujjatlaridan ham örin olgan.
Bu «hamjamiyat»da uzoq muddatli tinçlik, yalpi xavfsizlik, birgalikdagi farovonlik, oçiqlik va inklyuzivlik hukmron bölişi kerak. Konsepsiya sovuq uruşdan voz keçişni, barça davlatlarning suverenitetini hurmat qilişni, özaro tuşuniş asosida teng huquqli maslahatlaşuvlar ötkazişni nazarda tutadi. Mamlakatlar siyosiy va iqtisodiy jihatdan ölçamlaridan qat’i nazar, tenglik prinsiplarida bir-biri bilan hamkorlik qilişlari kerak.
Xitoy intilayotgan yagona narsa — taşqi siyosiy qarorlar qabul qilinayotganda öz suverenitetini himoya qiliş, Rossiya Ukraina bilan uruşda özini qöllaşni talab qilib qançalik yopişib olmasin, AQŞ va YeI Rossiyani ayblaşni undan talab qilmasin, neytrallikni saqlab qolişdan iborat.
Bu holatda Amerikaning 2022 yilgi Milliy xavfsizlik strategiyasida Xitoy va Rossiyaga, ularning ösib borayotgan hamkorligiga alohida e’tibor qaratilgan. AQŞ ularni sinçiklab ajratib körsatgan: tizimli öyinçi sifatida Xitoy bilan eng avvalo raqobat qiliş kerak, ötkir tahdidlar yaratayotgan Rossiyani esa tiyib turiş kerak.
Xitoy, şubhasiz, buni öz rivojlaniş strategiyasida hisobga oladi, AQŞ bilan potensial qarama-qarşilik uçun tayyorgarlik körişda, jumladan, öz havo hujumidan mudofaa tizimlarini kuçaytiriş uçun Rossiya bilan harbiy-siyosiy hamkorlik eng ratsional strategiya ekanini biladi. Rossiya bu holatda şimoldan katta qalqon vazifasini ötaşi mumkin.
Kreml Xitoy bilan döstlikdan umid qilyaptimi?
Bunisi aniq emas. Lekin, toki rejim almaşmas ekan, ular şunga işonişiga töğri keladi.
Rossiya siyosiy elitasi garçi ayrim xususiyatlari farq qilsa-da, butun tarixi mobaynida özini Yevropaga xos deb bilib kelgan. Rossiya elitasining farzandlari Heylongjiang yoki Şanghay universitetida emas, Stenford yoki Sorbonnada öqiydi. Rossiya siyosatçilari, amaldorlari va propagandaçilari Ğarbda köçmas mulklarga ega va aktivlarini ham öşa yerda saqlaşadi. Şu sababli har safar ğarb davlatlari bilan munosabat buzilganda «Şarqqa yuzlaniş» «çipta sotib olib, konduktorga aççiq qilib piyoda ketiş» mantiği asosida röy beradi.
2000 yildan boşlab va Qrim anneksiya qilingunga qadar Xitoy Rossiyada na duşman, na mustahkam va işonçli ittifoqçi sifatida qabul qilinardi. Rossiya-Xitoy munosabatlari şunçaki normal konstruktiv hamkorlik özanida rivojlanib kelgan. Rossiya qayerdadir örtaroqda bölgan. Rossiya doim kimningdir «kiçik ukasi»ga aylanib qolişdan qoçib kelgan — ğarbning «sivilizatsiyalaşgan dunyosi»ning ham, Xitoyning ham; «jahon imeprializmi»ga qarşi kuraşuvçilarning ham, «Xitoy tahdidi»ga qarşi turuvçilarning ham old safida emasdi.
2014 yil yozida Rossiya Xitoyga 400 mlrd dollarlik gaz yetkazib beriş böyiça 30 yillik şartnoma imzoladi. Aynan mana şu ondan boşlab rossiyalik propagandaçilar «Şarqqa yuzlaniş» haqida oğiz köpirtira boşlaşdi. Rossiyaning Şarq tomon «burilgani» fakti Ğarbdan «yuz ögirgani» oldida mafkuraviy jihatdan u qadar muhim emasligi unutildi.
«Şarq» deganda birinçi navbatda Xitoy tuşunilardi, lekin siyosatçilar XXR Rossiyaning bu mintaqadagi yagona hamkori emasligiga urğu bera boşlaşdi. «Buriliş»ning ma’nosini ular yangi ittifoqçilar: Yaponiya, Hindiston, Osiyo-Tinç okeani mintaqasining barça asosiy öyinçilarini jalb qiliş bilan tuşuntirişdi. «Şarqqa yuzlaniş» ğoyasini Kreml boşqaköpholatlarda bölganidek, AQŞdan olgan, lekin uni özlariga moslab talqin qilişdi.
Öşanda «Şarqqa yuzlaniş» aynan Rossiyaning tanlovi sifatida qabul qilingan edi. Biroq, 2022 yilda «Valday» muzokara klubining dasturiy direktori Timofey Bordaçyov «Rossiyaning AQŞ va Yevropa bilan gibrid uruşi» tufayli «Şarqqa yuzlaniş» zaruratga aylangani va Rossiya unga «çindan ham jiddiy» e’tibor qaratişi kerakligini ta’kidladi.
Hali uzoq davom etişi taxmin qilinayotgan uruş va tobora köpayib borişi aniq bölgan sanksiyalar şaroitida «Xitoyning vassali»ga aylaniş uyat emas. Ha, garçi bu ibora rasmiy şaxslar oğzidan yangramayotgan, ekspertlar bu borada bahslaşişga tayyor bölişsa-da, asosiy hissiyotlar ufurib turibdi.
Xitoy — dunyoning aholi soni böyiça yirik davlatlaridan biri (tarixda ilk bor uni yaqinda Hindiston quvib ötdi) va jahonning ikkinçi iqtisodiyoti. U yerdagi siyosiy boşqaruv Rossiyadagidan samaraliroq ekani körinib qoldi. AQŞ jiddiy tarzda Xitoyni asosiy xavf sifatida qabul qilmoqda, çunki ular ikki mamlakat qarama-qarşiligi nima bilan tugaşini yaxşi bilişadi. Bunday şaroitda garçi mamlakat özi talabgor bölgan «buyuk barqudrat davlat» statusiga köp ham töğri kelmasa-da, Rossiyaga qandaydir böysunuvçi vaziyatda böliş u qadar şarmandali hol emasdek.
Lekin uning mutlaqo ahamiyati yöq. Rossiyaning «kollektiv Ğarb» bilan qarama-qarşilik olovida yonayotgan hozirgi siyosiy rahbariyati uçun Amerika «vassali»ga aylanib qolmaslikning özi katta natija. Ayniqsa, «hukmdori» Xitoy bilan içki va taşqi siyosiy kurslari öxşaş bölib turganda.
Xitoy kabi davlatning «vassali»ga aylaniş şunçaki qulay ham — «hukmdor» söz erkinligini çeklaş, ozçiliklar huquqini toptaş va qatağonlar uçun ta’na qilmaydi. Çunki uning özi erkinliklarni çeklaydi va bu unga hamma hisoblaşadigan davlat bölişda aslo xalaqit berayotgani yöq.
