Umidsiz odam – jonsiz jism. Inson irodasini madh qiluvchi “Dengiz zahmatkashlari” asari haqida

“Dengiz zahmatkashlari”da orolning o‘ziga xos xususiyatlari zo‘r mahorat bilan tasvirlanganiga muallif voqealarni o‘z ko‘zi bilan ko‘rgani, kuzatgani sabab bo‘lsa, asarning tug‘ilishiga, badiiy yuksak bo‘lishiga Hyugo bosib o‘tgan uzoq kurash va ijod yo‘li, uning adabiyot sohasidagi 40 yillik tajribasi sabab bo‘ldi.

Syujyet:

Asar voqealarining asosida Jilyat ismli baliqchi yigit turadi. U Gernsey orolining bir burchagidagi kulbada onasi bilan yashaydi. Onasi vafot etgach butunlay yolg‘izlanib qoladi va odamoviga aylanadi. Uning dunyoqarashi atrofidagi odamlarga nisbatan keng, turli kitoblari bor bo‘lganligi uchun odamlar uni jodugar deb ham atashadi.

Asarning yana bir qahramoni janob Leteri. U jiyani, asrandi qizi Deryushetta bilan yashaydi. Deryushettaga og‘ir mehnat qildirmay, uni aslzodalardek o‘stirgan. O‘zining bug‘ mashinali zamonaviy kemasi va bu kema vositasida biznesi mavjud. Kemaning nomi esa “Dyuranda” edi. Jilyat o‘zi bilmagan holda Deryushettaga oshiq bo‘lib qoladi. Har kuni uni yashirincha kuzatadigan, tinmay qiz haqida xayol suradigan bo‘lib qoladi.

Kunlardan bir kun janob Leterining kemasi Duvr qoyalarining biriga urilib, halokatga uchragani haqida xabar keldi. Kema kapitani, Leterining ishongan shogirdi Klyubin kemada qolganini, mardonavor halok bo‘lishni xohlaganini eshitib Leteri qattiq kuyunadi, kemasining halokatidan so‘ng tushkunlikka tushadi. Unga kema korpusi parchalangan bo‘lsa-da, uning bug‘ mashinasi bus-butun holatda qoyaga ilinib turganini aytishadi. Bu habardan Leteri yana jonlanadi. Kim shu mashinani saqlab qolsa, jiyanini berishga va’da berib yuboradi. Ammo bu ish juda mashaqqatli, deyarli ilojsiz edi.

Jilyat Deryushettaga yetishish imkonsiz deb o‘ylardi. Endi esa uning qalbida umid uchqunlandi. O‘ylab o‘tirmay bu og‘ir yumushni o‘z bo‘yniga oldi va ertasiga yo‘lga otlandi. Yigit qutqarish yo‘lida mislsiz qiyinchiliklar, og‘ir holatlar, azobli kunlarni boshidan o‘tkazadi. Tabiat bilan qattiq kurash olib borib, bu kurashda g‘alaba qozonadi.

Kema mashinasini bandargohda ko‘rgan Leterining holatini tasvirlash qiyin. Ammo Deryushetta allaqachon Ebenazar ismli ko‘rkam yigitga ko‘ngil berib qo‘ygan edi. Buni Jilyat tasodifan bilib qoladi va hamma orzu-umidlari chilparchin holatda oxirgi kuchini to‘plab ikki sevishganni birlashtiradi. Asar so‘ngida esa o‘z joniga qasd qiladi. Tabiatni yengolgan yigitning irodasi qalb og‘rig‘ini, ko‘ngil azobini yengolmaydi.

Tahlil:

Hyugo “Dengiz zahmatkashlari”da bayon etilgan voqealarni yaqin o‘tmish qilib tasvirlarkan, o‘z qahramonlarini La-Mansh arxipelagi aholisi orasidan topdi. Bu yerda ham taraqqiy etgan kapitalistik mamlakatlardagichalik bo‘lmasa-da, pulning har narsadan ustunligi baribir ko‘rinib turardi. Leteri Deryushettaga boy kuyov mo‘ljallagani, Klyubenning boylik uchun qilgan munofiqliklari buning yaqqol dalilidir.

Insonning tabiat stixiyasiga qarshi yakkama-yakka olishuvi romanning asosiy qahramonona-romantik liniyasini tashkil etadi. Qahrli dengiz to‘lqinlari qurshovidagi kurashning muqarrar ro‘y berishini kitobxon asarning birinchi sahifasidayoq his qila boshlaydi.

Jilyat – oddiy baliqchi, har qanday ishni eplay oladigan uddaburon yigit. U dengiz ishlaridan xabardor, yaxshi temirchi. Hattoki o‘z aqli bilan murakkab texnikaviy masalalarni ham hal qilishga qodir, havaskor musiqachi, dori-darmon o‘simliklari yig‘uvchi, duradgor, aravasoz. Umuman olganda, qobiliyatli yigit. Biroq mashinani qutqarish vazifasi har qanday uddaburonni ham o‘ylantirib qo‘yadigan ish edi. Shunday og‘ir yumushning uddasidan chiqishida Jilyatga qalbidagi umid, Deryushettaning visoliga yetish orzusi turtki bo‘ldi.

Duvr qoyalaridagi azobli kunlar davomida Jilyat Deryushettaga erishish orzusi bilan yashadi. Tabiatning tizginsiz to‘siqlariga, sinovlariga qarshi javob qaytardi, hujumlariga ko‘ksini qalqon qildi. Uzoq muddat “It yotish, mirza turish” shaklida yashadi, dahshatli sakkizoyoqni yengdi. Yolg‘izlikdan, ochlik va yupunlikdan ezildi. Ammo baribir u g‘alaba qozondi. Po‘latdek mustahkam irodasini namoyon qildi.

Asar Klyubin singari ikkiyuzlamachi, munofiq, aldoqchi va muttaham kimsalarning yakuni qanday bo‘lishini ham ko‘rsatib beradi. U kabi pastkashlarning xudosi ham, payg‘ambari ham pul bo‘lib, insonlarni pul uchun aldash, ming xilda turlanish kasbi hisoblanadi. Unday kimsalar jamiyatning illatidir. O‘sha xudo deb bilgan pullari kimsasiz qoyalar ichida unga hech qanday yordam berolmadi. Xor bo‘lib o‘layotganda esa qutqarib qololmadi. Shunday ekan, hayotda avvalo insoniylik, o‘zaro mehr-oqibat, samimiylik asqatadi.

Asar so‘ngida Deryushettani ham ayblay olmaymiz. Ko‘ngilga buyruq berib bo‘lmaydi. Qolaversa, Jilyatning jasorat ko‘rsatishini, amalga oshirilishi deyarli mumkin bo‘lmagan ishni uddalashini hech kim kutmagandi. Hatto uning mashina uchun ketganiga ahamiyat ham berishmagandi. Deryushettaning qalbiga kirib kelgan muhabbat kutilmaganda paydo bo‘ldi va uni o‘ziga asir qildi. Shu o‘rinda, Ebinazar ham Deryushetta kabi go‘zal va nafosatli qizga befarq bo‘lolmadi.

O‘quvchi mutolaa davomida Jilyatga tan berib keladi. Asar so‘ngida esa unga qoyil qolmaslikning iloji qolmaydi. Shuncha mashaqqatning mukofotini o‘zga qo‘llarga berib yuborish qanchalar qiyin. Ammo Jilyat buni ham uddaladi. Ikki qalbni birlashtirishda mahorat va jasorat ko‘rsatdi. Chindan sevgan insonning baxti sevganini baxtli ko‘rgandagina to‘kis bo‘ladi, deyishadi. Jilyat ham Deryushettaning baxtli bo‘lishi uchun o‘zidan kechdi. Qudratli tabiatga qarshi turolgan, yengolgan yigit yuragiga yengildi. Taslim bo‘ldi.

Asar oxirlarkan yigitning o‘lishi, albatta, ayanchli hol. Ammo inson qalbida zarracha umid yoki orzu qolmasa, uning tirik murdadan farqi bo‘lmaydi. Inson umid bilan hayot. Jilyatning yo‘lini Deryushettaga yetishish umidi yo‘lchi yulduzdek yoritib turgan edi. Biroq o‘sha yulduz so‘ngach Jilyatning hayotida ma’no qolmadi va o‘zi uchun eng maqbul bo‘lgan yo‘l – o‘limni tanladi. Inson qalbi asli bir mo‘jiza. U juda ko‘p narsalarga qodir. Ba’zan po‘latdek mustahkam, ba’zan esa shishadan-da nozik…

Gulasal Qodirova, kitobxon