Qatlga 2 soat qolganda öz joniga qasd qilgan Herman Gyoring. Natsistlarni qanday sud qilişgan edi?
|03:12 / 10.05.202342 08618 min
1945 yilning noyabr oyida Germaniyaning Nyurnberg şahrida tarixda birinçi marta ön millionlab odamlarning umriga zomin bölgan jahon uruşini qözğagan siyosiy rejimning jinoiy qilmişlari körib çiqiladigan sud jarayoni boşlandi. Uşbu sud Yevropa mamlakatlariga qarşi Hitler agressiyasi tarixiga nuqta qöyiş bilan birga yangi jahon uruşlarining oldini olişga xizmat qiluvçi xalqaro huquqning yangi normalari şakllanişi uçun ham zamin bölgan edi.
Foto: Nuremberg municipal museumsFoto: Nuremberg municipal museums
Kayzer Vilhelm birinçi harbiy jinoyatçi sifatida
Davlat boşliqlarini harbiy jinoyatlari uçun jazolaş masalasi ilk bor Birinçi jahon uruşidan söng kötarilgan edi. Öşanda Germaniya imperatori Vilhelm ikkinçiga uruşni boşlaş aybi qöyilgan. Biroq kayzer Niderlandiyadan siyosiy boşpana topgan va uşbu davlat hukumati imperatorni ğoliblar qöliga topşirişdan boş tortgan edi.
Oqibatda «xalqaro axloq qoidalari va şartnomalarni misli körilmagan darajada oyoqosti qilgan»likda ayblanişiga qaramay Vilhelm ikkinçi oşini oşab, yoşini yaşab vafot etdi, Ikkinçi jahon uruşining boşlarida Parij hitlerçilar tomonidan bosib olinganini eşitdi. Uning vafotidan uç haftaça vaqt ötgaç Germaniya Sovet ittifoqiga hujum qilgan edi.
Qasos haqida ikki xil fikr
SSSR hukumatining 1942 yil 14 oktyabrdagi «Hitlerçi bosqinçilar va ularning şeriklarining bosib olingan Yevropa mamlakatlarida sodir etgan yovuzliklari uçun javobgarligi töğrisida»gi bayonotida birinçi marta Germaniya natsistlarining rahbarlarini sud qiliş masalasi kötarilgan edi. Aynan uşbu hujjatda Uçinçi reyx rahbarlarini sud qiliş uçun xalqaro tribunal taşkil qiliş ğoyasi ilgari surilgan.
1943 yilning noyabrida SSSR, AQŞ va Buyuk Britaniya taşqi işlar vazirlarining Moskva konferensiyasi protokoli, uning bandlaridan biri sifatida «Sodir etgan vahşiyona işlari uçun hitlerçilarning javobgarligi töğrisida»gi deklaratsiya imzolandi. Unda jinoyatçilar qilmişni qayerda sodir etgan bölsa öşa davlatning qonunlari böyiça javobgarlikka tortilişi nazarda tutildi. Şu bilan birga «deklaratsiya kirdikorlari muayyan geografik joylar bilan boğliq bölmagan va ittifoqçilar hukumatlarining qöşma qarori bilan jazolanadigan boş jinoyatçilar masalasini qamrab olmasligi» alohida ta’kidlandi.
Ittifoqçilarning qöşma qarori 1945 yilgaça işlab çiqilmadi. Çunki sovet tarafi oçiq sud ötkazilişini har qança talab qilmasin, ittifoqçilar bunga qarşilik qilib kelişdi. Buyuk Britaniya boş vaziri Uinston Çerçill Uçinçi reyx rahbarlarini sud va söroqsiz otib taşlaş kerak deb hisoblar, AQŞ prezidenti Franklin Ruzvelt ham şunday fikrda edi.
Sud qiliş kerakmi yo joyida otib taşlaş kerakmi?
1944 yilda AQŞ va Buyuk Britaniya rahbarlari Stalinga masalani sudsiz hal qilişning yana bir variantini — uşlanganidan va şaxsi aniqlanganidan keyin bir soat içida otib taşlanişi kerak bölgan 100 ta boş jinoyatçining röyxatini tuzişni taklif qilişdi. Sovet rahbari bunga könmadi.
Mavzuga oid
Ğarb rahbarlari eng katta natsistlarni sud va söroqsiz gum qilişga intilişining ikkita sababi budir: avvalo ularni sud qiliş uçun yetarli yuridik baza mavjud emas edi, ikkinçidan esa sud jarayonida antihitler koalitsiyasi vakillarining özini noqulay vaziyatga solib qöyadigan faktlar oşkor bölib qolişi mumkin edi.
Sovet ittifoqi faqat Uçinçi reyx rahbarlarini jazolaş uçungina emas, natsistlar davlatining boşqaruv tuzilmalari va taşkilotlarini sud tartibida jinoiy tuzilma va taşkilot deb topiş uçun ham sud jarayoni ötkazilişini talab qilardi, bu esa uşbu taşkilotlarning a’zosi bölganlarning hammasini javobgarlikka tortiş imkonini berardi.
1945 yilning fevralida ötkazilgan Yalta konferensiyasida eng katta hitlerçilarni jazolaş masalasi yana bir bor örtaga taşlandi. Stalin boş harbiy jinoyatçilar sud qilinişi kerak degan fikrni bildirdi. Ruzvelt ham şu fikrda edi. Çerçill buni xohlamayotgani yuz-közidan bilinib tursa-da, umumiy qarorga qöşilişga majbur böldi. Ammo Buyuk Britaniya boş vaziri boş jinoyatçilar ustidan ötkaziladigan sud yuridik emas, siyosiy akt bölişi kerak deb şart qöydi. Eng katta faşistlar ularni nima kutayotganini bilib qölidagi harbiy asirlardan öç olişni boşlab yubormasliklari uçun uç rahbarning kelişuvlari haqida heç qanday axborot çop etilmadi.
Olamşumul sud jarayoni
Amerikaning oçiq va oşkora sud jarayoni ötkazilişini talab qilgan yetakçi yuristlari bu borada özlari bilmagan holda Stalin bilan hamfikr çiqib qolişdi. Aynan professional yuristlarning fikri Ruzveltni sud ötkaziş ğoyasini qöllab-quvvatlaşga undadi.
1945 yil 3 may kuni, taşqi işlar vazirlarining San-Fransiskodagi uçraşuvida xalqaro sudni taşkil qiliş haqida uzil-kesil kelişib olindi.
1945 yilning 26 iyunidan 8 avgustigaça ötkazilgan London konferensiyasida SSSR, AQŞ, Buyuk Britaniya va Fransiya yuristlari Xalqaro harbiy tribunal haqidagi bitim va uning ustavini işlab çiqişdi. Ustavda tinçlikka qarşi jinoyatlar va harbiy jinoyatlar bilan birga insoniyatga qarşi jinoyatlar uçun ham jazo belgilandi. Insoniyatga qarşi jinoyatlarga Germaniyadagi natsistlarga muxolif bölgan har qanday kuçlarni yöq qiliş, siyosiy, irqiy va diniy motivlarga köra ta’qib qiliş, xalqlarni jismonan va ma’nan yöq qilib yuborişga qaratilgan qilmişlar kiritildi.
Yuristlar oldida juda qiyin vazifa — ğoyat qisqa muddatda sud jarayoni uçun yuridik baza yaratiş, SSSR va Fransiyada amal qilinadigan roman-german (kontinental) huquq tizimi bilan Buyuk Britaniya va AQŞda amal qilinadigan ingliz-amerika huquq tizimini muvofiqlaştiriş vazifasi turar edi.
Xalqaro harbiy tribunalning ustavi Gaaga va Jyeneva konvensiyalariga, BMTning ötmişdoşi bölgan Millatlar ligasining qaror va şartnomalariga asoslangan holda işlab çiqildi. XHT ustavida avvalgi sud jarayonlarida qöllanmagan öziga xos jihatlar ham bor edi. Ustavning 6- va 9-paragraflarida muayyan guruhlar va taşkilotlar ham ayblov sub’yekti bölişi mumkinligi belgilangan edi. 13-moddada sud jarayonning borişini mustaqil belgilaşga haqli ekanligi e’tirof etilgan edi.
Keyinçalik tribunalning ustavi yana 19 ta davlat tomonidan tan olingaç, Nyurnberg tribunalini norasmiy ravişda «xalqlar sudi» deb atay boşladilar.
Ayblanuvçilar va «taqiqlangan mavzular»
1945 yil 8 avgust kuni Xalqaro harbiy tribunal tomonidan sud qilinadigan şaxslar röyxati tasdiqlandi. Unga ölgani öşa paytda aniq tasdiqlangan Adolf Hitler, Henrix Himmler va Yozef Gebbels kiritilmadi, Martin Borman nomi esa sirtdan bölsa ham kiritildi (uning ölgani ön yillardan söng tasdiqlanadi).
Bormandan taşqari röyxatdagi yana ikki kişini sud qilib bölmadi. Nemis sanoatçisi Gustav Krupp şol bölgani uçun suddan qutulib qolgan bölsa, Germaniya mehnat fronti rahbari Robert Ley sud jarayoni boşlanişiga bir neça kun qolganda Nyurnberg turmasida özini özi osib öldirdi.
Natijada Uçinçi reyxning siyosiy va harbiy rahbariyatining 21 vakili — Herman Gyoring, Rudolf Hess, Ioaxim fon Ribbentrop, Vilhelm Keytel, Ernst Kaltenbrunner, Alfred Rozenberg, Hans Frank, Vilhelm Frik, Yulius Ştreyxer, Yalmar Şaxt, Valter Funk, Karl Dyonits, Erix Reder, Frits Zaukel, Baldur fon Şirax, Alfred Yodl, Frans fon Papen, Artur Zeyss-Inkvart, Albert Şpeyer, Konstantin fon Neyrat, Hans Friçe sudning qora kursisiga ötirğizildi.
Sudlanuvçilar tinçlik va insoniyatga qarşi suiqasdni taşkil qiliş va amalga oşirişda (harbiy asirlarni öldiriş, aholini qiynaş va öldiriş, jamoat mulki va xususiy mulkni talaş, qullar mehnatidan foydalaniş tizimini yölga qöyiş va b.da), öta oğir harbiy jinoyatlarni sodir etişda ayblandilar. Şuningdek qöriqlaş otryadlari(SS)ni, xavfsizlik xizmati (SD) ham şunga kiradi, davlat maxfiy politsiyasi(gestapo)ni, şturm otryadlari(SA)ni jinoiy deb topiş, Germaniya qurolli kuçlarining oliy martabali qömondonlari va natsistlar partiyasi rahbariyatini javobgarlikka tortiş masalasi ham örtaga taşlandi.
Çerçillning sud jarayonida noqulay savollar va masalalar «yuzaga çiqişi» mumkinligidan xavotirlanişi muhokama qilinişiga yöl qöyib bölmaydigan masalalar röyxati tuzilişiga olib keldi. Masalan, 1938 yilgi «Myunxen bitimi» va 1939 yilgi «Molotov-Ribbentrop pakti»ga oid masalalar şular sirasiga kirib, ayblanuvçilar va himoyaçilarning ularni kötarişga bölgan har qanday urinişiga öşa zahoti barham berilişi kerak edi. AQŞ, Buyuk Britaniya, Fransiya va SSSR vakillari şunga kelişib oldilar.
Ramziy Nyurnberg
Sud jarayoni ötkaziladigan joy sifatida Nyurnberg tanlandi. Buning bir neçta sababi bor edi. Birinçidan, Amerika okkupatsiya zonasida bölgan Nyurnbergga uruş paytida unçalik zarar yetmagan edi.
Ikkinçidan, bu yerda şunday kölamdagi sud jarayonini ötkaziş uçun juda qulay bölgan Adolat saroyi joylaşgan bölib, u yonginasidagi, sudlanuvçilar saqlanayotgan Nyurnberg turmasi bilan tutaş edi.
Uçinçidan, Nyurnberg mafkuraviy jihatdan natsistlar uçun katta ahamiyatga ega bölib, Hitler hokimiyatga kelgaç Nemis natsional-sotsialistik işçi partiyasi(nemisça Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP))ning qurultoylari doim şu yerda ötkazilar edi. 1935 yili şu şaharda millionlab odamlarning uqubat çekişi va halokatiga sabab bölgan «Nyurnberg irqiy qonunlari» qabul qilingan.
Sud jarayoni ötkazilgan davrda sudlanuvçilar turmada Amerika harbiylari nazoratida saqlandi. Sud zaliga ham ular amerikaliklar soqçiligida olib kelindi va qöriqlab turildi. Adolat saroyining özini esa taşqi tomondan sovet harbiylari qöriqlab turişdi.
Törtta sudya va törtta ayblovçi
Ğolib davlatlarning kelişuviga köra Xalqaro harbiy tribunal tört davlat vakillaridan teng huquqlilik asosida taşkil etildi. Sud jarayonida Buyuk Britaniya vakili Jyeffri Lourens raislik qildi, SSSR Oliy sudi raisining örinbosari, adliya general-mayori Iona Nikitçenko SSSR nomidan, Amerikaning sobiq boş prokurori Frensis Biddl AQŞ nomidan, jazo huquqi professori Anri Donnedyye de Vabr Fransiya nomidan qatnaşdi. Ovozlar soni teng kelib qolişi mumkinligini hisobga olib Jyeffri Lourensning ovozi hal qiluvçi ahamiyatga ega bölişi belgilab qöyildi.
Ayblov tarafi ham tört davlat vakillaridan taşkil topib, har biriga alohida vazifa yuklandi. AQŞ vakili hisoblangan, sud jarayonining mafkuraçi va taşkilotçilaridan biri bölgan Robert Jyekson ayblovning birinçi qismi — Germaniyaning «umumiy rejasi yoki fitnasi» uçun mas’ul böldi. Buyuk Britaniya vakili bölgan Hartli Şoukross tinçlikka qarşi jinoyatlar uçun ayblovni, Fransiya vakili bölgan Fransua de Menton Ğarbiy Yevropada sodir etilgan harbiy jinoyatlar va insoniyatga qarşi jinoyatlar uçun ayblovni, SSSR vakili bölgan Roman Rudenko SSSR, Polşa, Çexoslovakiya va Yugoslaviya hududida sodir etilgan harbiy jinoyatlar va insoniyatga qarşi jinoyatlar uçun ayblovni ilgari surdi.
Tribunalning ilk yiğilişi 1945 yil 20 noyabr kuni soat 10 da boşlandi.
Advokatlarning iş haqini ittifoqçilar tölaşdi
Sud jarayonining taşkilotçilari uning hukmi butun dunyo tomonidan tan olinişidan manfaatdor edi, şu bois sudlanuvçilarga himoyalaniş uçun maksimal imkoniyat berildi. Uçinçi reyx rahbarlarini eng yaxşi nemis advokatlari himoya qilişdi, ularga ğolib davlatlar katta-katta gonorar tölaşdi. Şuningdek, himoya bilan boğliq boşqa xarajatlar, masalan, guvohlarni sudga olib keliş xarajatlarini ham antihitler koalitsiyasi vakillari öz zimmasiga olişdi.
Sudlanuvçilarning barçasi taqdim etilgan hujjatlar bilan nemis tilida tanişib çiqiş imkoniga ega bölişdi. Sudning har bir yiğilişi ingliz, fransuz, rus va nemis tiliga sinxron tarjima qilib borildi. Işlar tortişuv prinsipiga asosan körildi. Himoya va ayblov tomoni dalil keltiriş, guvohlarni çaqiriş, biryöla ikki yoqdan savol berib tergov qiliş, nutq sözlaş borasida teng huquqqa ega böldi.
Tribunal yiğilişlarida ayblov tomonidan 33 ta guvoh, himoya tarafidan 61 ta guvoh bevosita sözga çiqdi. Bundan taşqari sudga 2 mingga yaqin guvohning yozma guvohliklari, şuningdek SS işi böyiça 38 mingta, SA işi böyiça 10 mingta, SD işi böyiça 7 mingta yozma guvohlikning xulosasi bayon qilingan 6 ta hisobot taqdim etildi.
Tribunal yiğilişlarida sovet va amerika harbiylari tomonidan qölga kiritilgan, Uçinçi reyx rahbarlarining jinoyatlarini foş etuvçi 4500 ga yaqin hujjat namoyiş etildi.
«Provokator» Gyoring va Paulyus haqida duv-duv gaplar
Bundan taşqari, Nyurnberg sud jarayonida şaharlarning vayron etilişi, madaniy yodgorliklarning yöq qilinişi va faşistlarning boşqa kirdikorlari haqidagi kinomateriallar ham körsatildi. Ayniqsa natsistlar taşkil etgan «ölim lagerlari» haqidagi kinomateriallar yiğilganlarni larzaga soldi (uşbu materiallarni sudga sovet tarafi taqdim etgan edi).
Stalin talab qilganidek, sud jarayonining maksimal darajada oşkora ötişi ta’minlandi. Sud majlisi bölib ötadigan zaldagi 350 ta örindan 250 tasi matbuot vakillariga berildi. Bundan taşqari sud majlislarida qatnaşiş uçun talabgorlarga 60 mingdan ortiq ruxsatnoma berildi, ruxsatnoma olganlarning aksariyati nemislar edi.
Sud jarayonidagi eng şov-şuvli voqealardan biri Stalingradda asirga tuşgan feldmarşal Fridrix Paulyusning sud majlisida guvoh sifatida qatnaşgani böldi. Çunki Germaniyada, hatto butun Ğarbda 6-armiyaning sobiq qömondoni allaqaçon öldirib yuborilgan degan fikrda edilar. SSSRga qarşi şiddatli uruş olib boriş va uni bosib olişni nazarda tutuvçi «Barbarossa» planini işlab çiqişda bevosita qatnaşgan Paulyusning guvohligi himoya tarafining mavqeini ança zaiflaştirdi.
Natsistlarning zör notiği, faqat Reyxstagning yoqib yuborilişiga oid sud jarayonida Georgiy Dimitrovgagina bas kelolmagan Herman Gyoring ayblov tarafi uçun köplab qiyinçiliklar tuğdirdi. U ayblov tarafining kamçiliklari, xususan tribunalning yuridik asoslaridagi qusurlar, ittifoqçi mamlakatlar davlat tizimidagi siyosiy nuqsonlar (AQŞdagi segregatsiya, Buyuk Britaniya mustamlakalaridagi noroziliklarning kuç bilan bostirilişi, SSSRdagi siyosiy qatağonlar)dan ustalik bilan foydalandi, şuningdek ittifoqçilar oldindan taqiqlab qöygan mavzular haqida gapirişga urindi.
Şunga qaramay sud jarayonida natsistlar rahbarlarining aybini isbotlovçi dalillar keragidan ham ortiqligi yaqqol ma’lum bölib qoldi.
Şunda sudlanuvçilar va ularning advokatlari sud jarayonini çözişga harakat qilişdi. Ular SSSR va Ğarbdagi ittifoqçilar örtasidagi munosabatlarning tobora yomonlaşib borişidan biz uçun biror foyda çiqib qolar deb umid qilişgan edi.
1946 yilning martida Fultonda Uinston Çerçill özining maşhur nutqini sözlagandan söng (Uşbu nutqdan söng sovuq uruş boşlangan deb hisoblanadi– tarj) sudlanuvçilar iç-içidan xursand bölişdi. Gyoring hatto «sud jarayoni barbod bölib, men ozodlikka çiqibgina qolmay, Germaniyada yuqori lavozimlardan birini ham egallayman» degan gaplarni aytişgaça bordi.
Ammo antihitler koalitsiyasidagi sobiq ittifoqçilar sud jarayonini yakuniga yetkazişga muvaffaq bölişdi.
Ön yarim oyga çözilgan 403 ta sud majlisidan söng 1946 yilning 1 oktyabrida hukm e’lon qilindi.
Herman Gyoring, Ioaxim fon Ribbentrop, Vilhelm Keytel, Ernst Kaltenbrunner, Alfred Rozenberg, Hans Frank, Vilhelm Frik, Yulius Ştreyxer, Frits Zaukel, Artur Zeyss-Inkvart va Alfred Yodl osib öldirişga hukm qilindilar. Martin Borman ustidan ham şunday hukm çiqarildi.
Rudolf Hess, Valter Funk va Erix Reder umrbod, Baldur fon Şirax va Albert Şpeyer 20 yilga, Konstantin fon Neyrat 15 yilga, Karl Dyonits 10 yilga ozodlikdan mahrum etildilar. Hans Friçe, Frans fon Papen va Yalmar Şaxt oqlandilar.
Tribunal SS, SD, gestapo hamda natsistlar partiyasi rahbariyatini jinoiy taşkilotlar deb topdi. Natsistlarning vazirlar mahkamasi, vermaxtning boş ştabi va boş qömondonligi jinoiy taşkilotlar deb topilmadi.
Sovet sudyasi Iona Nikitçenko Friçe, Papen va Şaxtning oqlanişiga, Germaniya vazirlar mahkamasi, vermaxtning boş ştabi va boş qömondonligining jinoiy taşkilotlar deb topilmasligiga, şuningdek Rudolf Hessning (qatl etiliş örniga) umrbod ozodlikdan mahrum etilişiga qarşi çiqdi. Umuman olganda sovet tarafini çiqarilgan hukm qoniqtirdi.
Serjant Vudsning «mijozlari»
Ayrim sudlanuvçilar Ittifoqçilarning Germaniya böyiça nazorat komissiyasiga iltimosnoma berişdi. Masalan, Gyoring, Hess, Ribbentrop, Zaukel, Yodl, Keytel, Zeyss-Inkvart, Funk, Dyonits va fon Neyrat afv etişlarini söraşdi. Gyoring, Yodl va Keytel bir vaqtning özida afv etiş haqidagi iltimosi rad etilgan taqdirda osib öldiriş jazosini otib öldiriş jazosiga almaştirişlarini söraşdi.
Uçinçi reyxning harbiy-dengiz flotining sobiq qömondoni Erix Reder, aksinça, avf etişlarini emas, ölim jazosini umrbod ozodlikdan mahrum etiş jazosi bilan almaştirişlarini söradi. Biroq iltimosnomalarning barçasi rad qilindi.
Nyurnberg turmasidagi amerikalik soqçilar yana bir bor pand berib qöydi — qatl etilişiga oz vaqt qolganda Herman Gyoring zaharli ampula yordamida özini özi öldirgani ma’lum böldi. Unga kim yordam bergani haqidagi bahslar hamon tingan emas.
1945 yil 16 oktyabr kuni keçasi Nyurnberg turmasida qatl marosimi bölib ötdi. Buning uçun uçta dor qurilib, amalda ularning ikkitasidan foydalanildi. Uruşgaça AQŞda jallodlik qilgan Amerika armiyasi serjanti Jon Vuds bu yerda ham boş jallod vazifasini bajardi.
Marosimni çözmaslik uçun mahkumlar zalga qöşni dordagi murdaning böynidan sirtmoq yeçilmay turib olib kirildi. Marosim atigi bir yarim soatdan köproq vaqt davom etdi. Keyin osib öldirilganlarning jasadi yoniga Gyoringning murdasi qöyildi. Ular rasmga olingandan söng soqçilar nazoratida krematoriyga olib borildi. Keyin mahkumlarning kuli bitta qilinib mahalliy daryolardan biriga soçib yuborildi.
