«Fuqarolik urushini ko‘ngil sezmoqda», — deya kuylagan edi Yuriy Shevchuk 80-yillar oxirlarida. Keyinchalik ma’lum bo‘lishicha, uning ko‘ngli aldamagan ekan: 1991 yil avgustida bu urushning kichik uchquni Moskvaning qoq o‘rtasida chaqnadi. Ikki yil o‘tgach, 1993 yil oktyabrida fuqarolarning qurolli qarshiligi Rossiya poytaxtida yana takrorlandi — bu safar yirikroq va qonli miyoqsda. Yana bir yildan so‘ng, 1994 yil oxirlarida Birinchi chechen urushi boshlandi va 1996 yilda Xasavyurt bitimi imzolanishi bilan tugadi. Uni ham, 1999–2004 yillarda ro‘y bergan Ikkinchi chechen urushini ham ko‘pchilik, jumladan, ikkinchi urush tashabbuskori, tashkilotchisi va bevosita rahbari Vladimir Putin ham Rossiyada ro‘y bergan fuqarolik urushi deb biladi.
Formal jihatdan shunday ham, chunki Checheniston nominal tarzda hamon Rossiya hududi hisoblanardi, garchi chechenlarning ayrimlari bu urushlarni mustamlakachilikka qarshi kurash deb hisoblasa-da.
Umuman, fuqarolar urushi va inqilob — Putin uchun dahshatli tush. O‘zining 23 yillik hukmronlik davrida u shunday tizim tuzganki, tinch holatda u doim taxt ustida bo‘ladi, taxtdan u faqat aksiltizim xaraketeridagi choralar vositasida mosuvo qilinishi mumkin, deb yozadi jurnalist Aleksandr Jyelenin.
Muallifga ko‘ra, Putin Rossiyasidagi propaganda, nafaqat kuchishlatar, shuningdek, siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy xarakterdagi jamiki xavfsizlik choralari fuqarolik qarama-qarshiligiga kichikroq ishorani ham bartaraf etishga yo‘naltirilgan.
Yaqinda yuz yildan ziyodroq vaqt muqaddam Rossiyada bo‘lib o‘tgan tarixiy Fuqarolik urushi «tugagani» e’lon qilingan allaqanday manifestni ham shunga kiritsa bo‘ladi. Ushbu hujjatni turli siyosiy kuchlar (monarxistlardan torib, anarxistlargacha) imzolagan. Hozircha taxmin qilish mumkinki, u eng yuqori doirada tasdiqlangan — uning Davlat dumasidi imzolanishi ham tasodif emas.
Lekin, fuqarolik urushlari muayyan jamiyatda yig‘ilib qolgan murosasiz qarama-qarshiliklar natijasida, ma’lum bir ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy dastlabki shartlar asosida sodir bo‘ladi. Turgan gapki, fuqarolik urushini hech qanday deklaratsiyalar va manifestlar bilan boshlab ham, tugatib ham bo‘lmaydi. U zarur shart-sharoitlar pishib yetilgan joyda alanga oladi. Fuqarolik qarama-qarshiligi paydo bo‘lishida hokimiyat ham avval boshda qanday maqsadlarni ko‘zlaganidan qat’i nazar, asosiy rollardan birini o‘ynab beradi.
Agar 1905 yilda ro‘y bergan birinchisidan tortib Rossiyada ro‘y bergan jami inqiloblar qarab chiqilsa, fuqarolik urushi boshlanishi uchun katalizator rolini aynan hokimiyat o‘ynab bergan. U «g‘olibona kichik urush» vositasida xalq ommasini iqtisodiy tanglikdan chalg‘itmoqchi bo‘lgan, birvarakayiga o‘z reytingini ko‘tarib olishga uringan.
