Ta’lim bepul, lekin sinf “remonti”-çi? – Ota-onalar ta’nalarini eng birinçi qabul qilib oladigan öqituvçilar dardi haqida
|18:42 / 29.05.202321 29018 min
Sinf xonalarini ta’mirlaş muammosi har yili qalqib çiqadi va jiddiy bahs-munozaralarga sabab böladi. Ammo buning uçun qayerdan mablağ oliş heç aniq aytilmaydi. Maktab “remonti”ga pul yiğiş uçun hamma malomat öqituvçiga yönaltiriladi. Aslida yuqoridagilar undan şuni talab qilişadi. Öqituvçi qarşisida 2 yöl qoladi: yo çöntagidan ta’mirlaş, yo öquvçilardan pul töplab qildiriş. 3-yöl, ya’ni sinfni ta’mirsiz qoldirişga esa rahbariyati qöymaydi. Öqituvçi ham nima qilsin, ilojsizlikdan ota-onalarga murojaat qiladi. Mana şu nuqtada haqiqiy jangu-jadal boşlanadi.
Foto: KUN.UZFoto: KUN.UZ
Ota-onalar orasida öqituvçini tuşunib, söralgan pulni indamay berib yuboradiganlari ham, tuşunmay qonun va qarorlarni peş qilib, bermasligini oşkor aytadigan, kamiga boşqalarni ham pul yiğmaslikka undaydiganlar bor. Vazirlik yiğimlar noqonuniy ekanligini biladi va örni kelganda buni eslatib ham turadi. Ammo sinf xonalari qayerdan pul olib ta’mirlanişi masalasi baribir oçiq qolaveradi.
Köpçilik maktabning kapital ta’mirlanişi, ya’ni tom, fasad, maydon, koridor, hojatxona, laboratoriya kabi qismlar ta’miri uçun imkoniyatga qarab har 10-15 yilda davlat tomonidan ajratiladigan mablağni sinf xonalarining har yilgi ta’miri uçun ham yetarli deb öylaşadi. Ya’ni sinf xonalar ta’miri ham davlat yoki budjet hisobidan degan fikrdalar. Aslida unday emas, yillik joriy ta’mir masalasi baribir oçiq qolgan va yuqori taşkilotlarning öqituvçilarga bosim qilişi bilan “amallab” kelinmoqda.
Quyida şu masalada ikki öt orasida qolgan ustozlar, faollar va ayrim ota-onalarning fikrlarini e’tiboringizga havola qilamiz. Afsuski öqituvçilarning ayrimlari şaxsini sir tutişni afzal bilişdi.
“Yil yakunida öqituvçi remontni öz hisobidan qilişi kerakmi?! Har safar şu mavzu kötarilganda bizni göyo “pul yiğmanglar” deya ogohlantirib qöyişadi. Öşa “ogohlantiradigan” tepadagilar keyin maktab direktori, sinf rahbarlarini “Nima qilsang qil, remont öz vaqtida, talab darajasida bölişi kerak!”, deb kekirdagidan olişadi! Bolasi ta’lim oladigan maktab uçun 50-60 mingni ayaydigan ota-onaning farzandi kelgusi öquv yilida yana borib öşa sinfda öqişini davom ettiradi-ku?! Direktor ham uyini emas, maktabning remonti uçun jon kuydiradi. Millatning, xalqning bolasi, fuqaroning kelajagi talim oladi şu maskanda!
Köpçilik davlat örtaça har 20 yilda bir marta kapital ta’mir uçun ajratadigan pulni “remontga pul” deb dastak qiladi. Maktabning hududini töliq ta’mirlaşga yordam beriş uçun hokimiyat tomonidan hududdagi tadbirkorlarga “yuklama” beriladi… ta’mirlaşga homiy bölasan, deb buyruq qilinadi, direktorga şu homiyni topasan, degan buyruq beriladi.
Ana şundan keyin boşlanadi hammasi… Million martalik muzokaradan keyin öşa homiy – tadbirkor bir qism mablağni tovar sifatida maktabga yetkazadi. Qolganini maktab kayerdan topsayam, remont tugatilişi kerak.
Lekin nimagadir davlat remont qiladi maktabni, degan bong uriş davom etib kelaveradi haligaça. Baloga qolgan öqituvçi. “Ta’lim bepul-ku”, deydiganlar remont ta’lim jarayoniga kirmasligini bilmaydigandek gapirişdan çarçamaydi. Işqilib, öqituvçiga, direktorga sabr!
Hozirgi bozor narx navosi bilan 30-35 nafar, ayrim sinflarda 40 nafardan ortiq bola öqiydigan xonalarni yengil ta’mirlaş uçun ketadigan mablağni usta puli bilan birga hisoblab çiqing-çi, qança summa böladi?
Mavzuga oid
Ota-onalar tomonidan maktab va öqituvçi şa’niga aytilayotgan salbiy fikrlarni öqib turib, “dod” deb yiğlagisi keladi odamning! Bu fikrlar öqituvçini oçiqdan oçiq, sen öğrisan, deb haqorat qilişdan boşqa narsa emas!
Mamlakatimiz budjeti jonkuyarlari bor – MOLIYaÇILAR! Savolni heç kim şularga bermaydi-da, faqat öqituvçilarga toş otadi hamma. Çunki öqituvçilarga toş otsa bölaveradi. Nimagaki, ularning himoya qiladigani yöq!
Agar hozir öqituvçilar özining haqligini isbotlamoqçi bölsa, avval ta’limni BOŞQARADIGANLARdan naqd baloga qoladi. Keyin hokimiyat, prokuraturadan bosim boşlanadi. Keyin esa tekşir-tekşirlar, asabbuzarliklar, davomli ezişlar… Ehheyeye, oxiri yöq! Eng yomoni – boşqaruvda ötirganlar xalqqa ta’lim bepul, ta’mirga pul terilmaydi, deb qonunni eslatadi, ta’limga esa, qayerdan topsang ham, topşiriqni bajar, deydi. Buyoqda ota-onaning ikki qöli bolasiga ta’lim berayotgan ustozlarning yoqasida! Qanaqa böldi bu? Millatning bolasini öqitaman deb quruq oylikka qanoat qilib işlaydigan öqituvçilarning aybi nima?!”
* * *
“Men öqituvçiman. Özbekistonning faol fuqarosi sifatida öz majburiyatlarimni va majburiyatimga kirmaydigan vazifalarni ham tölaligiça, vijdonan bajarib kelyapman. Sababi, darsimni kesişlarini, bolalarim rizqini qiyişlarini xohlamayman. Prezident saylovi, Referendum, Oliy Majlis Qonunçilik palatasi depututlari sayloviga, xokimiyat organlarining ommaviy yiğilişlariga joy töldiriş maqsadida va turli jamoat işlariga heç ikkilanmay jalb qilinaman.
Rahbarim maktab direktori desam adaşgan bölaman. Çunki IIB boşliqlari, prokurorlar, hokim va örinbosarlari ham menga xöjayin. Ba’zan ketimga tepib işlatadi, ba’zida yakşanba kunlari xam işlaşimga töğri keladi. Bunday holatlarning heç biridan xafa ham bölib ötirmayman. Çunki ular mening öquvçilarim, ota-onasi ta’biri bilan aytganda, özim notöğri tarbiya berganman. Men ayol kişi bölib, ba’zida yetişmovçilikdan ta’til vaqtlari dalaga “çastnyy” işlarga çiqib turişdan uyalmayman. Erkak kişi bölib esa, otpuskadan unumli foydalanib, ğişt quyib sotaman, ustalarga “podsobnik” bölib olaman, imkon topib, “vykupka”ga maşina olib, böş vaqtimda kirakaşlik qilaman. Boşqalarga öxşab, oylikni qaçon oşirişarkin, deb davlatdan umidvor bölib ötirmayman. Oylik oşişini aytişganidek uç-tört yil, oşmasa ham beş-ön yil kutişga sabrim yetadi. Çunki noşukurlik barakani uçirişini juda yaxşi bilaman. Bu borada örnak böla olaman. Bu xislatim ustozlarimdan meros, faxrlanaman!
Uzr, sizlar bilan köp valaqlaşib ötirişga vaqtim yöq, maktab tugadi, maktabda qiladigan işim ança kamligi uçun köçalarga çiqib, ota-onalar bilan dildan suhbat qilib kelişim kerak. Albatta suhbatimiz mavzusi sizga qiziqdir?
Farzandlarining yoz fasli davomida çömilişlarga bormasligini öz nazoratimga olişim, keçasi soat 22:00 dan keyin köçada “sanğib” yurmasliklari uçun öqituvçilar jamoasi tomonidan tungi navbatçilik taşkil qilinganligi xaqida tuşuntiriş işlari olib boraman. Agar ota-onalar farzandidan bezor bölib ketişsa, maktabda yoz davomida kun böyi tögaraklar, lagerlar faoliyat olib borişi, öqituvçilar öquvçilarni intiqlik bilan kutişini “hayajon bilan” sözlab beraman. Ota-onalarni har xil gap sözlarga uçmasdan, allaqanday maktab remontiga homiylik qilişlari xaqida biror bir şaxs iltimos qilib kelib qolsa, zudlik bilan işonç telefon raqamlariga qönğiroq qilişlarini qattiq tayinlayman. Davlatimiz barça maktablarni tölayotgan soliqlarimiz hisobidan 100 foiz ta’mirlab berişini aytib, ularning könglini xotirjam qilib, özim ham çoğ kayfiyatda qaytaman. Qayta turib, “xozmag”çi ukadan ta’tilga çiqmasdan oldin, oylik tuşsa beraman deb olgan 8 banka polovoy va oq böyoq, katta paqirda emulsiya, valik, çötka, rastvoritel degandek mayda-çuydalarni pulini tölaş uçun kiraman. Bu narsalarni men har yili yozgi ta’tilda öz xonadonim ta’miri uçun olib işlataman. Tağin bilib-bilmay boşqa xayolga borib yurmang. Serfarzandman, farzandlarim şöx, har yili yozda ta’mirlab olmasam, keladigan “komissiya” yöğ-yey, mehmonlarim oldida xijolat bölib qolmasligim kerak-ku. Narigi dökondan 8 metr parda olgandim, plastikdagi pul “xozmag”ga bazör yetdi. Endi avgust oyligigaça narigi köça bilan aylanib ötib turaman...
Xullas, meni tuşungan tuşundi. Boya aytganimdek vaqtim ziqroq, biror narsa yodimdan kötarilgan bölsa, yana bir körişganimizda aytarman, omon böling! ..
* * *
“Maktablarni ta’mirlaş mahalliy hokimlik va ularning moliya organi tuman moliya bölimlariga topşirilgan, bu töğri.
Oxirgi 4-5 yilda ta’mirlaş uçun qandaydir mablağlar ajratiladi. Masalan 2-100 mln sömgaça. Buning içida kuz-qişga tayyorgarlik ham kiradi. Joriy, şunçaki böyab qöyiş uçun 500 nafar öquvçi öqiydigan maktabga 30 mln atrofida mablağ zarur böladi (hisoblab körilgan). Odatda ta’mir deganda şunçaki u yer-bu yerni kosmetik suvab, ustidan böyab qöyiş tuşuniladi. Lekin oxirgi yillarda maktablar zamonaviylaştirib qurilayotgani, ularga turli dizayn, zamonaviy böyoq va quriliş aşyolari işlatilgani sabab bunaqa “böyab qöyişlar” ötmay qoldi. Ta’mirlaşmi-jiddiy ta’mirlaş zarur bölib qoldi. Mayli, bu ham bir masala, asosiysi öşa böyab qöyişga ajratilgan 2-10 mln sömga aşyolar va materiallarni birjada öynab sotvolasiz. Unga birja tölovlariyam kamgina bölsa-da ta’siri bor. Asosiysi, bu ta’mirni qiladigan usta uçun heç qanday imkon yöq. Çunki faqat aşyo va material sotib olinadi. Qolganini öqituvçiga qildiriş kerak. Çunki maktabda bunaqa iş bilan şuğullanuvçi böyoqçi, usta, “raznoraboçyy” ştatlari qolmagan. Muammo ana şunda.
Boşiga qaytaman, summa ajratiladi, lekin öta kam. Bu summaga sifatli heç nima sotib olib bölmaydi. Ta’mir faqat böyoqdan iborat emas. Işçilar, ularga iş haqi, ovqatlaniş, aşyolar zarur. Bunga mablağ yetmaydi. Xullas, ta’mirlaş uçun davlatning ajratgani har qanaqasiga yetmaydi”.
* * *
Sobiq öqituvçi Dildora Rahimova:
“Moliya vazirligi şaffof ma’lumotlarni körsatişini talab qiliş kerak. Çunki aynan örta ta’lim tizimiga ajratilgan budjet pullari qani, qanday sarflanyapti? Çunki köp eşitganman, ajratilgan pullar maktabga yetib kelgunça ança qismi talon-toroj bölib ketadi, lekin direktorga 100 foiz oldim deb imzo qöydirişadi va yana remontga direktor javobgar. Asosiy masala yöldagilarda!”
* * *
Muhammad Usmonov:
“Men öz öquvçilarimga pul yiğiş ixtiyoriy, olib kelmasangiz urişmayman, dedim. Sinf xonasini ota-onalarga körsatdim, farzandlari tepgan devorni rasmga oldim. Vanihoyat vaqf degan narsalar azaldan bölganini aytdim. Xohlovçilar olib kelişdi.
* * *
Feruza Tojiyeva:
Menda qöşimça fikrlar bor. Aynan remont masalasida har yili may oyida turli xil bahslar boşlanadi. Bir yoqda ota-onalar remont pulidan norozi bölib çiqadi, bir yoqda öqituvçilar qiynaladi. Yuqori taşkilotlarimiz esa pul yiğilmasin, deb çetda jim turaveradi.
Tuman hokimlariga ham oson deb bölmaydi, çunki hokimlarning ham hali yöl ta’miri, hali köp qavatli uylar ta’miri yelkasida turadi. Maktablar esa har bir tumanda 1 ta yoki 2 ta emas 30 talab bor.
Ana endi remont masalasida esa aniq bir yeçimlar yöq. Biroq ayrim maktablarda aqlli va haqiqiy menejyer rahbarlar heç kimga, heç qanday taşkilotga kuni qolmay, özlarining maktab hisobraqamiga yil böyi tuşirgan pullariga remont qildirmoqda. Mana endi savol tuğiladi. Nega hamma maktab rahbarlari mana şunday imkoniyatni yil davomida harakat qilib, remont degan masalaga yeçim izlamaydi? Yil oxirida esa ota-onalar bilan bahslarga sabab böladi.
Aslida mening ham fikrim va taklifim maktab rahbarlari qöşimça pul topib hisobraqamini boyitişga harakatni yozdayoq reja qilib qöyişi kerak. Har qanday maktabda qöşimça yer maydonlari, xonalari mavjud. Oddiygina pastki sinflarda muddati uzaytirilgan darslar ötiş orqali ham hisob raqamni boyitiş mumkin. Bundan taşqari aqlli rahbar zamonaviy öquvçilar uçun yangi-yangi takliflarni amalda sinab körişi mumkin.
Mening fikrimça, bu remont masalasida hamma jim turib ota-onalar va oddiy sinf rahbar bahs qiladigan jarayon emas. Yuqori taşkilotimiz hamda maktab rahbarlarimiz yilni boşidanoq harakat qilib yeçim topiladigan jarayon hisoblanadi”.
* * *
Sitora Alixonzoda, Turkiyada yaşovçi vatandoş:
“Turkiya maktablarining menga eng yoqqan tomoni ham mana şu böldi: remontga, bayramga, öqituvçiga va hokazo öquvçining şaxsiy manfaatlaridan taşqarida bölgan narsalar uçun pul yiğilmaydi. Yiğilganda ham faqat kitob va şunga öxşaş foydali narsalarga yiğiladi”.
* * *
Nafisa Ortiqova:
“Sinf rahbaridan direktor remontga, sönggi qönğiroqqa va boşqa narsalarga ota-onalardan pul yiğmayman, degan mazmunda kafolat xati yozdirib oldi. Amalda sinf rahbari örtaça 25-35 mingdan remont uçun pul yiğib oldi. Şunça işlagan bölsam hali maktab remonti uçun biror taşkilot mablağ yoki tovar olib kelib berganini bilmayman. Tepadagilar “pul yiğma” degani bilan kaltak yana oddiy öqituvçining boşida sinadi”.
* * *
“Remont masalasi bamisoli koptok, hamma aybni bir-biriga otadi. Uzil-kesil yeçim yöq hanuz. Eng qiziği, maktab remontiga öquvçilardan yiğiladigan summaning har joyda har xilligi. 30 mingdan 130 minggaça eşitdim. Nega yagona summa yöqligi ham qiziq...”.
Maqsud Xolmatov:
“Öqituvçilarga amaldorlar tomonidan “remontga pul yiğmang” deyilgani bu “remontni ota-onalar bilan özing qilasan” deganidir. Şu oddiy haqiqatni yillar davomida tuşuna olmagan ayrim ziqna ota-onalar maktab uçun bir yilda yarim kilo göştning pulini köp köradilar. Butunlay noçor bölgan ota-ona bölsa, bundaylar uçun homiylar yordami bor. Faqat maktab uçun ziqnaligingiz tutmasin. Sinf xonalarning ta’miri har yili doimo ota-onalar hisobidan bölib kelgan. Xususiy maktab bölsa, bu boşqa masala”.
* * *
Isoqjon Pozilov:
“Öqituvçi — afsuski odamlarning 2-sorti. Ma’lumot uçun: onam ham öqituvçi bölgan, özim ham sohada işlaganman. Lekin özini xörlagan ham, bu darajaga tuşirmaslik uçun birlaşib kuraşişi kerak bölgan ham uning özi. Heçam ularga birov haq-huquq taqdim qilmaydi. Ammo birov osmondan tuşib özgartirib berişini kutadigan sustkaş, şaşti past qatlam. Köpçilik qatori...”.
* * *
Qizimning öqituvçisi qönğiroq qilib qoldi. U yoq bu yoqdan gaplaşib turib, nimanidir ayta olmayotganini sezdim va söradim. Ming istihola bilan “bir banka kraska olib berolasizmi, sinf remontiga” dedi. Töğrisi, böğzimga nimadir tiqilgandek böldi, çunki köp yillar maktabda işlaganman va bu holat mening ham boşimdan ötgan. Bir banka emas ikki banka qilib olib berdim.
Sababi, öşa öqituvçining holatini juda yaxşi his qildim. Endi tasavvur qiling, neçta ota-onaga sarğayadi va eng oğriqlisi öşa ota-onalarning neçtasidan dakki eşitadi beçora öqituvçi? Şu örinda ota-onalarimizdan ham ularni ozgina tuşunişlarini söragan bölar edim, bölsa imkon qadar, bölmasa bir şörlikning dilini siyoh qiliş kerak emas. Öşa maktabda bizning farzandlarimiz ta’lim olişadi!”.
Mavzu böyiça Maktabgaça va maktab ta’limi vazirligi Jamoatçilik bilan aloqalar bölimi boşliği Laylo Rustamovadan quyidagiça izoh oldik:
“MAKTAB TA’MIRI UÇUN OTA-ONALARDAN MAJBURIY PUL YIĞIMLARIGA YÖL QÖYILMAYDI!
“Har yili öquv yili yakunlanişi bilan ijtimoiy tarmoqlarda ota-onalardan maktab ta’miri uçun pul yiğilayotgani yuzasidan köplab savollar va murojaatlar kelib tuşadi.
Aytiş joizki, Özbekiston Prezidentning tegişli Farmon va Qarorlarida umumta’lim maktablarini yangi öquv yiliga tayyorlaş, ta’mirlaş va infratuzilmasini yaxşilaşga mahalliy davlat hokimiyati organlari rahbarlari şaxsan mas’ul ekanligi belgilab qöyilgan.
Şularni inobatga olib, maktablardagi har qanday majburiy yiğimlar noqonuniy ekanligini ma’lum qilamiz.
Maktablarga yordam beriş ixtiyoriy bölib, unga beğaraz homiylik qiliş istagida bölgan fuqarolar va ota-onalar esa buni qonuniy yöl bilan, ya’ni homiylik mablağlarini maktabning hisobraqamiga ötkazgan holda rasmiylaştirişlari mumkin. Maktabgaça va maktab ta’limi vazirligi maktab rahbarlaridan har qanday majburiy yiğimlarga yöl qöymasliklarini söraydi”.
Körinadiki, bu boradagi bahslar hali-beri yakuniga yetadigan emas. Bu masala böyiça davlat tomonidan qat’iy qarorga keliş vaqti kelgan. Agar baribir sinf xonalar ta’miri öqituvçilar va buning ortidan ota-onalar zimmasida qoladigan bölsa, buni tan oliş va qonuniylaştiriş lozim.
Bu yerda şuningdek Maktabgaça va maktab ta’lim vazirligining “sinf xonalarni ta’mirlaş uçun ham öquvçilar (ota-onalari)dan pul yiğilmaydi. Maktablarni 2023-2024 öquv yiliga tayyorlaş uçun respublikadagi şunça miqdorda ta’mirtalab sinf xonalarini ta’mirlaş uçun falon mlrd söm ajratilgan” degan axboroti bölişi mumkin edi. Hozirça biz bunday axborotga ega emasmiz. Zora mazkur maqola e’lon qilinganidan keyin bu masalada tayinli biror gap e’lon qilinib qolsa...
