Köp qutblilik me’morlaridan biri – Erdöğanning ğalabasi haqida siyosatşunos bilan suhbat
|03:29 / 30.05.202322 00712 min
2023 yilda mustaqilligining 100 yilligini nişonlayotgan Turkiya ikkinçi yuz yillikka Erdöğan rahbarligida qadam qöyadigan böldi. Kun.uz xalqaro siyosatda joriy yilning eng muhim saylovida qayd etilgan natija, turk demokratiyasining Özbekiston uçun muhimligi va Qiliçdoröğliga ğalaba uçun yetişmagan jihatlar haqida siyosatşunos Kamoliddin Rabbimov bilan suhbatlaşdi.
— Turkiyadagi bu saylovni butun dunyo, xususan özbekistonliklar ham juda yuqori darajada qiziqiş bilan kuzatgani nima bilan boğliq?
— Turkiya biz uçun qardoş xalq, Turkiya siyosatçilari Özbekistonni ota yurt, deb ataydi. Turkiyaning asli kelib çiqiş tarixi bugungi Xorazmga taqaladi. Biz u yerdan kelmaganmiz, ularning ajdodlari bu yerdan ketişgan. Şuning uçun Turkiyaga borgan özbekistonlik bir neça oy içida turk tilini örganib olişi mumkin. Bundan taşqari, Özbekistonning mustaqilligini birinçi bölib tan olgan davlat bu – Turkiya. Çunki 20-asr turkiy dunyo uçun fojia asri böldi, Turkiyaning özidan boşqa barça turkiy davlatlar va xalqlar mustamlakaga aylantirildi.
20-asrning oxirlariga kelib, turkiy davlatlar öz mustaqilligini e’lon qilganida zudlik bilan Turkiya ularni mustaqil davlat sifatida tan oldi, çunki u bu davrni kutib turgan edi. Turkiya ötgan asrda, ayniqsa, 1-jahon uruşida qaqşatqiç zarbalarga uçradi, şuning uçun, 2-jahon uruşiga rasman qöşilmadi.
Şu paytgaça bizning asosiy geosiyosiy vektorimiz Rossiya bilan boğliq bölib kelgan, sönggi bir yarim asr davomida örnatilgan aloqalar şunçaki yöqolib ketmaydi va aslida bu aloqalarning yöqolişi bizning manfaatlarimizga zid. Bizning jamiyatimizda e’tiroz Rossiyaga emas, uning rahbariyatiga bölişi kerak: agar Kreml imperialistik tafakkurga ega bölib, bizning mustaqilligimizga şubha qiladigan bölsa, albatta.
2016 yildan boşlab Özbekiston–Turkiya munosabatlari qaytadan körib çiqildi va hozirgi kunda bizning ikkinçi geosiyosiy oriyentirimiz bu – Turkiyadir. Taşqi dunyoda bizning xalqimiz qiziqayotgan, kuzatayotgan, manfaatdor bölgan va aloqalar mustahkamlanib borayotgan ikkinçi mamlakat bu – Turkiya Respublikasi.
Masalan, hozir Turkiyaga boriş uçun viza şart emas. Bir vaqtlar Rossiya özbekistonliklar uçun ikkinçi xavfsiz hudud hisoblangan bölsa, hozirda Turkiyani xuddi şunday e’tirof etiş mumkin. U bizga til, madaniyat va masofa nuqtayi nazaridan yaqinlaşib kelayotgan davlat.
2016 yilga qadar, Özbekistonda Turkiyaga munosabat borasida hokimiyat va jamiyat örtasida böliniş paydo bölgan, ya’ni jamiyat Turkiyani öziga yaqin olgan, hokimiyatlar örtasida esa kelişmovçilik mavjud bölgan. Hozir unday emas, ikki mamlakat örtasidagi munosabatlarni tölaqonli ijobiy deyiş mumkin. Qolaversa, Turkiya va Özbekiston örtasida geosiyosiy ziddiyat ham yöq. Turkiya Markaziy Osiyoda geosiyosiy manfaatlarga ega mamlakatlar bilan yaşirin yoki oşkora tarzda Özbekistonga bosim ötkazayotgani yöq. Turkiya va Markaziy Osiyodagi turkiy davlatlarning xalqaro taşkilotlardagi iştirokidan ham kelib çiqib aytiş mumkinki, ular örtasidagi munosabatlar nihoyatda ijobiy.
Mavzuga oid
Şu örinda yana bir jihatni qöşimça qiliş kerak. Bugungi kunda Özbekiston tafakkurida va intensiv qaraşlarida katta evolyutsion özgarişlar bölyapti, biz avtoritarizmning salbiy tomonlarini anglayapmiz, şuningdek, demokratik jamiyatning yutuqli taraflarini anglaşimiz ham ança jadallaşdi. Aynan şu sababli jamiyatimiz Turkiyadagi saylovlarni kuzatdi, bu saylovlar demokratik ruhda ötayotgani, u yerda muxolifat borligi, ularning prezidentni tanqid qila olişi va umuman olganda, Turkiyaning demokratiya modeli bizga namuna bölyapti.
Biroq biz Rossiya haqida bunday deyolmaymiz, çunki u yerda muxolifat partiyalar yöq, Ukrainadagi harbiy amaliyot boşlanganidan beri mamlakatda tanqidiy fikrlaganlarning barçasining ovozlari öçirildi. Amerika va Yevropa jamiyati bizga juda uzoq va ular bilan özaro boğliqligimiz yöq, şuning uçun demokratiyaning Turkiya modeli bizga ilhom bağişlayapti va namuna bölyapti.
Mazkur saylovlarning dunyo hamjamiyati uçun ahamiyati qanday? Bugungi kunda dunyo geosiyosatida Erdöğanning reputatsiyasi öta ziddiyatli. Dunyo tarixida Erdöğanga öxşab qil ustida yura oladigan siyosatçilar juda kam bölgan. Masalan, Ukrainadagi mojarolarni olaylik. Bunday vaziyatda Erdöğan Ukrainaga dronlar beryapti, Rossiya bilan don kelişuviga erişdi. Şuningdek, u – global geosiyosatda Putinning yaqin ittifoqçisi. Ularni birlaştirib turuvçi narsa bu – kollektiv Ğarbga qarşi birgalikda harakat qiliş, lekin şu bilan birga, u Qrimni Ukraina hududi sifatida tan olişini aytmoqda. Bunday ziddiyatlar juda köp.
Erdöğan 20 yildan beri hokimiyatda ötiribdi: avval boş vazir sifatida faoliyat yuritgan bölsa, 2014 yildan beri prezidentlik qilib kelmoqda. Turkiyaning joylaşuvi va tarixi nihoyatda ahamiyatli, u musulmon davlatlar orasida NATOga a’zo yagona mamlakat, şuningdek, taşkilot a’zolari orasida harbiy salohiyat jihatidan AQŞdan keyin 2-örinda turadi. Qolaversa, Turkiya Qora dengiz va Örta yer dengizining katta hududlarini nazorat qila oladi. Bundan taşqari, Turkiya iqtisodiy salohiyat tomonlama ham juda qudratli mamlakat hisoblanadi va Katta yigirmatalikka kiradi. Şuningdek, aholi va YaIM böyiça ham, boşqa tomonlama ham musulmon dunyosida birinçi 5 talikda öz örniga ega.
Bugungi kunda global maydondagi asosiy intriga nimadan iborat? Dunyoda köp qutblilik atrofida katta öyin ketyapti. Sovet ittifoqi qulaganidan keyin tölaqonli dunyoni boşqargan markaz bu Vaşington edi. 1990 yillarda Turkiya kollektiv ğarb bilan bir jamoada bölgan, Vaşington bilan yaxşi munosabatlarga ega bölgan va uning qoş-qovoğiga qaragan davlat edi. Lekin Erdöğan hokimiyat tepasiga kelganidan keyin mana şu holatni özgartira oldi. Ya’ni u – NATOning a’zosi böla turib, Rossiya, Xitoy yoki boşqa mamlakatlar bilan mustaqil munosabatlarni şakllantira olgan siyosatçi.
AQŞ Erdöğandan öz tarafida qolişni, Rossiya va Xitoy bilan ittifoq tuzmaslikni talab qilib kelgan, lekin u mazkur talablarni rad etgan, hatto Rossiyaga qarşi sanksiyalarga ham qöşilmadi. Turkiya kollektiv ğarb jamoasini tark etmoqçi ham emas, biroq NATOdagi barça harakatlari milliy manfaatlarga mos ravişda amalga oşiriladi.
Ötgan 20 yil davomida Erdöğan Turkiyani juda kuçli mustaqil geosiyosiy öyinçiga aylantirdi, ya’ni taşqi siyosatda köp qutbli ekanini körsatdi. Aynan şu sababli uni saylovdagi ğalabasi bilan birinçi bölib tabriklagan davlat rahbarlaridan biri bu Vladimir Putin böldi, u öz tabrigida uni “döstim” deb atagan.
— Turkiya prezidentlik saylovining birinçi va ikkinçi turi örtasida qandaydir xilma-xillik sezildimi? Umumiy holatda, saylovni adolatli deyiş mumkinmi?
— Avvalo, bir narsani ta’kidlaş kerakki, Turkiya demokratiya modeli ança murakkab. Masalan, Rossiyada prezident öz vakolat muddatini uzaytirmoqçi bölsa, odatda ovozlarning 70-75 foizini oladi. Biroq bu prezidentning emas, balki hokimiyatning reytingi: kim hokimiyat tepasida bölsa, jamiyat unga şunday işonç bildiradi. Erdöğan esa barça saylovlarda 52-53 foiz ovoz olgan, çunki Turkiyada hokimiyatni tiyib turuvçi va saylovlarning xolis ötişini ta’minlovçi institutlar şakllanib bölgan. Turkiyada prezident xohlagan taqdirda ham saylovdagi ovozlarni öz manfaati uçun özgartirib ololmaydi.
Ğarb davlatlari yoki xalqaro institutlar bu saylovga qanday baho berdi? Ular saylov adolatli ötganini, kuçli siyosiy raqobat bölganini, biroq saylov kampaniyalari adolatli bölmaganini aytişdi. Ularning fikriça, ikkala nomzodga taşviqot işlarini olib borişlari uçun davlat telekanallari va maşhur telekanallarda efir vaqti notöğri taqsimlangan. Ammo Turkiyadagi döstlarimizning aytişiça, mamlakatda muxolifatning ham öz ommaviy axborot vositalari köp va har ikkala nomzod istagança axborot tarqatiş imkoniyatiga ega bölgan.
Şuningdek, kuçli siyosatçilar bölgan Anqara va Istanbul merlarining saylovda iştirok etişlariga imkon berilmadi, bu holat natijasida Qiliçdoröğli prezidentlikka öz nomzodini qöydi. Turkiyadagi barça muxolifat birlaşib, Erdöğanga qarşi çiqdi. Zilziladan keyin şaxsan menda Erdöğan prezidentlik saylovda ğalaba qozonmaydi, degan fikr paydo bölgan edi, çunki mamlakat zilzila natijasida katta iqtisodiy zarar kördi, muxolifat esa hukumatni quriliş kompaniyalar ustidan nazorat örnatmaganlikda aybladi.
Mening fikrimça, Erdöğanda xarizma paydo bölgan, ya’ni odamlar baribir unga işonişadi. Umuman olganda, turkiyaliklar öz manfaatlariga qarşi ovoz bergani yöq, çunki Erdöğan davrida mamlakat 2018 yilgaça bölgan muddatda katta iqtisodiy ösişga erişdi. Ammo unga öxşagan rahbarlar, tarixiy loyihalarni amalga oşiriş va hokimiyatni saqlab qoliş uçun, demokratik çeklovlarni çetlab ötişni istaydi. Saylovdan keyin prezident turkiyaliklarga murojaat qildi va rasman ikkinçi yuz yillik boşlanganini, endi tarixiy loyihalar amalga oşirilişini aytdi.
— Kamal Qiliçdoröğlining siyosiy portretiga qanday çizgilar xos, uning asosiy argumentlari nimalar va qaysi faktorlar evaziga u mağlub böldi?
— Menimça, Qiliçdoröğlining eng katta kamçiliklaridan biri bu uning xarizmasi pastligi. Uning yoşi kattaligi, uning mamlakatdagi ma’lum bir konservativ doiralar bilan çiqişa olmasligi, sovuqqonligi va boşqa jihatlar unga xalaqit beradi.
Xalq va hokimiyat örtasida devor bölmasligi, xalq prezidentga sözsiz işonişi va ergaşişi kerak. Erdöğan Qiliçdoröğlidan farqli ölaroq şunday xarizmaga ega bölib ulgurgan edi. Erdöğan birinçi marta prezidentlik saylovlarining birinçi turidanoq ğalaba qozona olmadi, u ham oqsaşni boşladi. Bu esa uning ham katta muammolari borligini anglatadi. Ulardan biri – inflatsiya. Ötgan 5 yil içida Turkiyada har yili 100 foizgaça inflatsiya kuzatilgan.
Uning hokimiyatda qolişi Turkiyaning dunyodagi iqtisodiy markazlar bilan munosabatlari tarangligiça qolişini bildiradi. Bunda Turkiya geosiyosatda köp qutblilikning rivojlanişiga hissa qöşişda davom etadi, biroq uning içki iqtisodiy ösişi uçun heç kim öz resurslarini Turkiyaga yönaltirmaydi. Rossiyaning ahvoli yaxşi emas, Xitoy ham yordam bera olmaydi, çunki buning uçun Turkiya Ğarb bilan aloqalarni uzib, Xitoy tomoniga ötişi kerak.
Erdöğan barça tomonlar bilan munosabatlarni muvozanatda saqlaşda davom etadi. Agar Qiliçdoröğli saylanganida, turk jamiyatining Ğarbga yaqinlaşişi uçun Turkiyaga katta iqtisodiy yordamlar taklif qilinişini kutsa bölar edi, biroq endi bunday bölmaydi. Natijada Turkiyaning iqtisodiy ahvoli kelasi 5 yilda ham şundayligiça qoladi yoki oğirlaşadi.
— Qaysi siyosiy kuçlar va mafkuralar Turkiya jamiyatida yetakçilik qilib kelmoqda?
— Turkiyada siyosiy plyuralizm şakllanib bölgan. 1917 yilda mamlakatda respublika tizimi taşkil topgan, lekin buni demokratiya deb bölmasdi, Otaturk davrida mamlakatda avtoritar tuzum hukmron bölgan, hatto 1946 yilgaça davlat bitta partiya tomonidan boşqarilgan. Hozir esa plyuralizm ança kengaygan. Mamlakatda 122 ta partiya rasman röyxatdan ötgan va partiya tuzişda yaşirinça yoki oşkora çeklovlar yöq.
Turkiyadagi har bir etnik guruhlar öz partiyalariga ega va mamlakatda 3-4-darajali siyosiy kuç kurdlar bilan boğlangan. Kurdlar mazkur saylovlarda Qiliçdoröğlini qöllab-quvvatladi. Hozirda kurdlar ikkiga bölingan, bir tomon Erdöğanni qöllab-quvvatlasa, ikkinçi tomon unga qarşi. Aslida Erdöğan hokimiyat tepasiga kelişidan avval kurdlarning turk davlatçiligiga qarşi terroristik harakatlari köp amalga oşirilar edi, hozir bu harakatlar mavjud emas, biroq siyosiy kuraşlar hamon bor. Erdöğan etnik bölinişni qoralab, din jihatdan birlaşiş ğoyasi bilan davlat tepasiga kelgan edi.
Kurdlardan çiqqan siyosiy namoyandalar Erdöğanning prezidentlikdan ketişi va mamlakatda özgarişlar bölişini istaydi. Lekin bu Erdöğanning Suriyadagi operatsiyalari yoki mamlakatdagi siyosiy diskriminatsiya bilan boğliq emas, çunki prezident kurdlarga nisbatan diskriminatsiya qilayotgani yöq. Ularning asosiy motivi bu – siyosiy partiyalarning özgarişlar bölişini istaşi.
Normuhammad Ali Abdurahmonov suhbatlaşdi.
Tasvirçi – Nuriddin Nursaidov.
