Intervyu mehmonlari Siyosatshunos Farhod Tolipov, yozuvchi Ulug‘bek Hamdam va ta’lim masalalari bo‘yicha ekspert, iqtisodchi Bahodir G‘aniyevni bo‘ldi.
— Insoniyat tarixida har bir mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyasi, ya’ni rivojlanish bosqichi bo‘ladi. Bu deylik, quldorlik, feodalizm yoki kapitalizm. Bu bosqichlarga xos xususiyatlarni ham yaxshi bilasiz.
Xo‘sh, iqtisodchi, yozuvchi va siyosatshunos sifatida bugungi o‘zbek davlatchiligi, jamiyati qaysı ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya bosqichida deb o‘ylaysiz?
Farhod Tolipov:
— Ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya tushunchasi siyosatshunoslikda bir xilda qabul qilingan qat’iy tushuncha emas, lekin tushunarli bo‘lgan atama. Tarixdan ma’lumki, insoniyat bugunga qadar bir nechta bosqichlardan o‘tgan: quldorlik, feodalizm, kapitalizm, sotsializm kabi. Lekin bularni qat’iy davrlashtirib bo‘lmaydi, har bir joyda har xil. Formatsiyalarning ba’zi bosqichdagi ko‘rinishlari ba’zi holatlarda ikkinchi bir bosqichda ham merosdek saqlanib qoladi. Bizda ham, ba’zi sobiq ittifoq davlatlarida ham sotsializmning ba’zi elementlari saqlanib qolmoqda. Sof bo‘linish, farqlanish keyinchalik bo‘lishi mumkin.
Tarixchilar, boshqa bir mutaxassislardan bu borada so‘z so‘raganimda, doim bozor iqtisodiyoti deyishadi. To‘g‘ridan to‘g‘ri kapitalizm deyishga cho‘chishadi. Mustaqillikning ilk davridan shunaqa bizda. Menimcha, Sovet davridagi qo‘rquv ongda bor haliyam. Umuman olganda, kapitalizm bu. O‘zi adabiyotlarda kapitalizmdan so‘ng sotsializmga o‘tiladi, deyiladi, lekin biz sotsializmdan so‘ng kapitalizmga o‘tdik.
Ulug‘bek Hamdam:
— Marksizm nuqtai nazaridan qaralsa: sinflar bo‘lmagan tizim, ya’ni ibtidoiy jamoa tizimi, sinflar mavjud bo‘lgan quldorlik, feodalizm, kapitalistik tizimlar, keyin esa sotsializm. Sotsializm ham bosqichlarga bo‘linib ketadi.
Odamlarni, hayotni kuzatib aytadigan bo‘lsam, bizda hammasi aralash. Ya’ni qanaqadir «mix» holatda turibmiz. Ayb formatsiyalarda ham emas, menimcha. Biz sotsializmdan voz kechdik deymiz, lekin shu sotsializmni ham juda yaxshi rivojlantirayotgan mamlakatlar bor, masalan, Xitoy, Avstriya kabi davlatlar. Qozog‘iston rivojlandi yonimizdagi, shuning uchun aybni formatsiyadan qidirmaslik kerak. Masalan, ko‘pgina kapitalistik mamlakatlarda ijtimoiy himoya masalasi juda yaxshi yo‘lga qo‘yilgan, bizda bu narsa faqat sotsializmga xos deyiladi.
