Ruhni ham, jismni ham ozuqasiz qoldirib bo‘lmaydi. Insonda umumiy ikki katta ehtiyoj mavjud. Bular – ma’naviy va moddiy ehtiyoj. Har ikkisining o‘rni, darajasi va ahamiyati hammamizning hayotimizda katta rol o‘ynaydi. Ba’zan moddiyat ketidan quvib, tirikchilik dardida yurib o‘zimizda ma’naviy bo‘shliq paydo qilib qo‘yamiz. Bu tomondan uzilib qolamiz. Aksi holatda esa ruhiy quvvatimiz bo‘lmish ma’naviy ozuqaga sho‘ng‘ib ketib, moddiy tomondan oqsaymiz. Bu ehtiyojlar ipi uchlarini tutashtirish kishidan katta mehnat talab qiladi. Ikkisi o‘rtasidagi muvozanatni ushlab turish har doim ham qo‘limizdan kelavermaydi. Bu mashaqqat.
Zamonaviy o‘zbek adabiyotining taniqli vakillaridan biri Ulug‘bek Hamdam o‘zining “Muvozanat” asarida ayni shu mavzuni ko‘targan. Asardagi mavzu va muammolar asriy masalalardir. Har qachonga, har kimga, har davrga tegishli muammolar. Bosh qahramon Yusuf qiyinchiliklar bilan bo‘lsa-da, oltin o‘rtaliqni, ya’ni ehtiyojlar o‘rtasidagi muvozanatni topa oladi.
Syujyet:
Tarix fakultetida o‘qigan Yusuf mana 35 yoshga kiradi hamki, hali hech narsa orttirolgani, biror arzirli ish boshlayolgani yo‘q. Bir o‘g‘ilchasi va ayoli bilan ijarama-ijara shaharda yashaydi. Haftasiga bir-ikki kun universitetda dars berib kelishini aytmasa, deyarli bekorchi. Qishloqqa, ota-onasiga biror narsa ko‘tarib borishga-da qurbi yetmaydi.
O‘zbekiston yangi mustaqil bo‘lgan davrlar... hamma tizimda muammolar yetarlicha, kambag‘allar qashshoqlashgan, o‘rta hollar kambag‘allashgan. Olimlar, ilmparvarlar, ma’rifat sohasidagilar bir chetga surilib, hamma qorin dardiga tushgan, moddiy ehtiyoj yuqori darajaga chiqqan chog‘lar.
Yusuf bilan birga o‘qigan Said va Mirazim allaqachonlar o‘z yo‘llarini topib ketgan. Mirazim savdoda mamlakatdagi yirik savdogarga aylangan bo‘lsa, Said katta bir amaldorning qiziga uylanib, o‘zi ham mansab cho‘qqisi tomon yuqorilagandan yuqorilaydi. Yusuf esa har ikkisiga qiziqmadi. Savdoga unda iqtidor, mansabga esa qiziqish, xohish yetishmadi. U ilm odami edi. Ammo ilm uning davriga kelib qadrsizlandi. Qorin-qursoq birinchi darajada turadigan bo‘ldi.
Nochorlikdan ko‘chada qolishga majbur bo‘lgan Yusufni ayoli tashlab, qishloqqa ketib qoldi. Boshi berk ko‘chada qolgan, ammo qanday bo‘lmasin yo‘l topib chiqishga majbur bo‘lgan yigit o‘zini har sohaga urib ko‘rdi. Ustachilig-u savdogarlik bilan shug‘ullandi. Ilmdan voz kechmaslik barobarida moddiy jihatdan ham o‘zini o‘nglab olishga tirishdi. Yusufning qishloqqa ketgan bir yarim yoshli o‘g‘ilchasi doktorlarning ochko‘zligi, e’tiborsizligi, ma’naviy qashshoqligi sabab olamdan o‘tdi.
