«San’atda pedagogika yetişmayapti» - Özbekiston xalq artisti Turğun Azizov bilan suhbat
|01:50 / 21.06.202327 24714 min
Köpçilikka «Maftuningman» filmidagi Bakir Nazarov roli orqali taniş aktyor Turğun Azizov bu yil 89 yoşni qarşiladi. U rejissyor sifatida «Qalliq öyini», «Çimildiq», «Özbekça raqs», «Hamlet» kabi önlab spektakllarni ham sahnalaştirgan. Ustoz san’atkor Kun.uz’ga bergan intervyusida kasb tanlovi, ijodida toğasi Abror Hidoyatovning örni, muhabbat tarixi, san’atdagi kamçiliklar haqida gapirdi.
— Bolalik paytlarim. Bir kuni onam bilan opam çiroyli kiyimlarni kiyib, xursand bölib yurişibdi. Nimaga ekan, deb sörasam, toğang «Otello»ga taklif qildi, şunga ketyapmiz, deyişdi. Men ham boraman, dedim, ular esa yoşlik qilasan, deyişdi. Janjal qildim, yiğladim, keyin dadam olib boringlar, deb meni ham yubordi. Puşkin boğining yonida Milliy teatrning yozgi boğida spektakl böldi. Bola edim, heç narsaga tuşunmaganman. Lekin sahnada bir çiroyli ayolni qora odam – meni toğam böğib öldirib qöygani qattiq ta’sir qilib, xotiramda muhrlanib qolgan.
Bir kuni xolamning qizi, Ma’mura opam uyimizga keldi, u teatr institutida öqirdi. Institutimizda imtihon bölyapti, xohlasang, olib boray tomoşa qilişga, deb aytdi. U paytda 15 yoşdan oşgan edim. Bordim. Turk yozuvçisining asarini qöyişgan ekan. Menga juda yoqdi. Şu bilan «aktyor bölsammikan» degan öy kirdi menga. Uydagilarga bildirmay, teatrga borib yurdim. Çunki aktyor bölişimga otam qarşi bölgan, iqtisodçi bölişimni istardilar.
— Özbek oilalarida ota roziligisiz biror işni boşlaş juda qiyin. Siz qanday qilib otangizning roziligini olgansiz?
— Dadam nonuştani mensiz qilmasdi. Sababi bitta öğil edim. Mendan oldingi farzandlar vafot etişgan. Oilada aslida 11 farzand bölganmiz. Şuning uçun ham ismimni Turğun qöyişgan. Öşa kuni otam nonuşta payti «Öğlim, maktabni bitirdingiz. Endi iqtisodçi bölasizmi?» deb qoldi. Men esa institutga kiriş niyatim bor, lekin iqtisodga emas, teatr institutiga topşirmoqçiman, dedim. Şu payt dadam oğziga olib borgan qoşiğini tuşirib yubordi va oyimga qarab «Sizning avlodingizda artist bor, şuning uçun bu ham tortib ketdi» dedilar. Oyim ham hazilkaş edi, «Ölmang, xöjam, özingiz ham «artistka»larni yaxşi körasiz-ku» dedi. Dadamning jahli çiqib, stolni bir tepib uydan çiqib ketdi. Şundan keyin men ham indamay, attestatimni töğri teatr institutiga borib topşirdim.
Rus maktabda öqiganim uçun imtihonlarni rus tilida topşirdim. Professor I.Radun imtihon olgandi. Birdan ikkinçi kursga olamiz, deb qoldilar u kişi. Xursand bölib Abror toğamga kelib aytsam, sen özbek tilini bilmaysan, birinçi kursdan öqişing kerak, dedilar. Institutga telefon qilib, jiyanim birinçi kursdan öqiydi, oldin ona tilini örgansin, özbek sahnasiga çiqolmaydi bu turişda, dedilar. Xafa bölma, ona tilingni bilmasang, közingga yoş ham, his ham kelmaydi, teatr şunday, deb aytdilar.
Birinçi kursdan Toşxöja Xöjayev qölida öqiganman. Ular rusiyzabon ekanimni bilgaç, bir rus dramaturgining pesasini berib, har kuni 10-12 betdan özbekçaga tarjima qilib qöyişimni aytdilar. Mana şunday qilib menga özbek tilini örgatgan odam Toşxöja Xöjayev böladi. Bu odamdan umrbod qarzdorman.
Mavzuga oid
— Öqiş paytida ham, teatrga ötganingizdan keyin ham boş rollarni öynagansiz. Abror Hidoyatovning jiyani bölganingiz ustunlik berganmi yoki har doim özingizni isbotlaşingizga töğri kelganmi?
— U paytlarda yangi madaniyat, yangi yönalişlar kirib kelayotgandi. Men oldingilardek, toğamdek öynasam, şunçaki nusxalagan bölardim. Aktyorlik mahoratim ösmay ham qolardi. Toğam davrida «Otello»ni poetik öynaşardi, biz esa boşqaça qilganmiz. Zamonaviylaştirardik. Aktyor davr farzandi, bir neça ön yildan keyin sahna hayoti ham özgarib boradi, zamonga yaqinlaşadi.
— Toşxöja Xöjayev nega sizga katta-katta rollarni işonib topşirgan?
— Mening dunyoqaraşimda romantika bölgani uçun bölsa kerak. Birinçi marta Monserra rolini bergan edi. U rolda deyarli söz yöq edi. Şundan keyin sekin-sekin boşqa rollarni ham işonib berişgan. Teatrda Töti Yusupova bilan köp rollarni birga öynaganmiz. Rixsi Ibrohimova bilan ham köp rollar ijro etganmiz. Diplom spektaklimda ham birga öynagan, men 4-kurs bölsam, u 1-kurs edi. Bundan taşqari, teatrda partnyorlarim Yayra Abdullayeva, Erkli Malikboyeva, Zebo Soliyeva, Rimma Ahmedovalar bölgan. Rimma Ahmedova bilan asosan televideniyeda partnyor bölganmiz.
Aytganimdek, Monserradan keyin menga romantik rollarni bera boşlaşdi. Otelloni ham öynadim. Moskvadan Ruben Simonov kelib «Otello»ni sahnalaştirganmiz. Mendan keyin Yoqub Ahmedov öynagan. Biz va bizdan oldingi avlod rus teatr maktabidan dars olgan.
Sahnada bölayotganlar xuddi hayotda bölayotganday bölişi kerak. Holatga kiriş bor, közdan yoş çiqadi, yoş çiqqaç, tovuş özgaradi — şundagina tomoşabinga tez yetib boradi. «Keçinma san’ati» ustalari Abror Hidoyatov va Şukur Burhonov bölgan. Ikki maktabning birlaştiruvçisi Olim Xöjayev edi.
— Sizni köpçilik «Maftuningman» filmidagi Bakir Nazarov roli orqali taniydi. Bu rolga qanday tasdiqlangansiz, eslaysizmi?
— «Maftuningman»dan oldin ham ikkita filmda öynagandim. Latif Fayziyevning kinosida boyvaçça yigit rolini öynagandim. Lekin buning uçun Toşxöja Xöjayevdan rosa gap eşitganman, şundan söng kinoda ham tanlab-tanlab öynaydigan böldim.
Bir kuni tramvayda bir kişi «Teatrda işlaysan-a, repetitsiyadan keyin kinostudiyaga kir, gap bor» deb tuşib ketdi. Öşa kuni teatrdan çiqayotgandim Şukur akam [Şukur Burhonov nazarda tutilmoqda] töxtatib domino öynaymiz deb qoldi. Bir rejissyor çaqirgan, öşa yerga boraman, deb aytdim. «Ha, u Yöldoş A’zamov. «Maftuningman» degan kino olyapti ekan. Qöşiq aytadigan aktyorlar kerakmiş, sen aytolmaysan-ku, baribir ötolmaysan... Borsang boraver, baribir ötmaysan», dedilar. Yoşi katta odam çaqirdi, bir ötay-çi, deb ketdim men.
Bordim. Yöldoş aka sekin menga qarab çiqib, kiyintirib, sözini beringlar, dedi. Qizning oyoğini bosadigan joyimdan sinov qilişdi. Aşula aytolmasam ham öşa rolga ötib ketdim. Kinodagi men aytadigan qöşiqni Nasim Hoşimov aytgan.
— Nega teatrni afzal kördingiz, kinolarda davom etmadingiz?
— Kinoda rejissyorlar qaysidir aktyorni öşa rolda körsa, taklif qiladi. Teatrda bu narsa yöq. Ijodiy jamoadan aktyorlarni olişadi rolga. Kinoda hayotida sahna körmagan odamlarni ham kinoga olişaveradi, imkoniyat köproq bu borada kinoda. Aktyorning kamçiligi çiroyli rakursdan olingan kadrlar bilan bilinmay ketadi. Kinoda ham 30 dan ortiq rol ijro etganman, takliflar bölgan keyin ham.
— Özingizni maşhur inson sifatida qaçon his qilgansiz?
— «Maftuningman» filmidagi rolimdan keyin. Ança katta rollarni ham öynaganman keyin. Latif Fayziyev, Yöldoş A’zamovning kinolarida köp öynaganman. Lekin hamma joyda «Maftuningman» filmi aytiladi. Qayerga borsam «Maftuningman» keldi deyişadi. Milliyligi tufaylimi xalq mehrini qozongan.
— Rejissyorlikka qöl urişga nima majbur qilgan yoki undagan?
— 17 ta rejissyorlik işim bor. Akademik Mamajon Rahmonov teatr institutiga taklif qilgaç, öşa yerda dars bera boşladim. Institutda talabalarni aktyor sifatida şakllantiriş uçun qilgan harakatlarim rejissyorlik qilişimga sabab bölgan. Talabalarni öqitişda unça qiyinçilik bölmagan. Yetarli tajribaga ega aktyor edim. Kiriş imtihonlarida kursimga iste’dodli bolalarni tanlab olişga e’tibor berardim. Dars maşğulotlarida individual şuğullanişga harakat qilardim. Çunki ular mening «maktabim»ni davom ettirişadi.
— Siz öqitgan talabalar orasida maşhur aktyorlar köp. Bugungi kunda Özbek milliy akademik drama teatri ijodiy jamoasining 50 foizini Turğun Azizovning şogirdlari taşkil etadi deyişadi. Siz turli yillarda öqitgan bölişingizga qaramay şogirdlaringiz juda ahil, qayerda bölsa bir-birining yonini olişib, himoya qilişarkan. Pedagoglik siringiz nimada?
— Talabaga farzand sifatida qaralsa, muhabbat, boğliqlik kelaveradi. Ustoz talabani öziga öxşatib, nusxasini yaratişi kerakmas, balki uning qalbini uyğotişi kerak. Şunda aktyor holatga kiroladi. Men ularga mana bunday qil deb urişmaganman, qattiq gapirmaganman biror marta. Hozirgi kunda ham şogirdlarimni himoya qilaman, işlariga fikr bildiraman. Biror yaxşi bölmagan iş qilayotgan bölsa, «Nega bunday qilyapsan, unaqa qilma, sen bilan birga menam şarmanda bölaman» deyman. Mana şu «menam şarmanda bölaman» deyişim ularga köproq ta’sir qiladi. Urişib, qattiq gapirişdan foyda yöq. Faqat mehr bilan bölişi kerak. Lekin şogirdlarimdan qat’iy talab ham qilardim. Qöpollik orqali talabani özidan bezdiradi odam. Bezgan talaba aktyor böliş haqida emas, tezroq institutni bitirib ketiş haqida öylay boşlaydi.
— Şogirdlaringiz öqişni bitirgandan keyin ham ular uçun jon kuydirgansiz. Rollar bergansiz, e’tibor qilgansiz, teatrga jalb qilgansiz. Öqitdim, endi özlari örnini topsin desangiz ham böladi-ku?
— Bu mening san’atga bölgan munosabatimdan. Şogirdlarimda san’atga nisbatan muhabbat şakllanişi, öz kasbini sevişi kerak, şuning uçun ularga yordam berganman. Ular san’atda «yaşab» keta olişiga işonişi, köngli sovib qolmasligi kerak edi. Bu narsa menga Toşxöja Xöjayevdan ötgan, çunki u kişi ham biz, şogirdlarga öta mehribon, otadek edilar.
— Bugungi natijalaringizda rafiqangiz Roza Azizovaning qançalik hissasi bor?
— Ayolim ham Moskvada teatrşunoslik böyiça öqigan. 10-sinf paytimizda öqişni bitirgaç, qayerda işlamoqçisiz, deb söraganda, bilmasdan KGBning binosini körsatganman. U yerda jadidçilarni – uluğlarimizni öldirişgan, umuman yomon narsalar bölgan. Şundan keyin men bilan gaplaşmay qöydi. Institutga kirib, 3-kurs paytimizda Moskvaga olib borişgan va öşa yerda yana uçraşib qolganmiz.
Bu orada Moskvada Toşxöja Xöjayevning ustozining kursiga kirganmiz. Öşa yerda Töti Yusupova bilan «Vanya toğa» spektaklidan parça qöyib berganmiz. Keyin professor ertaga bizning talabalar bilan çiqiş qilasizlar, dedi. U yerda özbek tilida ijro etib berganmiz sahnani. Parda yopilib qayta çiqdik hamki jimlik edi zalda. Yaxşi çiqmabdi-da deb öyladik. Keyin birdan gulduros qarsak çalindi. Buni qarangki, yaxşi ijro etilsa, tilning ahamiyati yöq ekan san’atda.
Eslayman…Töti Yusupovaning töyidan sovuq kunda yuk maşinada qaytganmiz. Qarasam Roza sovuqqotib turgan ekan. Ustimdagini yeçib unga kiydirib qöyganman. Öşanda uni yaqindan his qildim. Qarorim qat’iylaşdi. Keyin töyimiz böldi.
Roza san’atşunos bölgani uçun Nabi Rahimov bilan Sora Eşontörayeva «Kulgili tragediya» (Optimistik tragediya) spektaklini tanqid qilib maqola çiqargan. Çunki ular qarib qolişgan edi ança, ijro etgan rollariga yoşi töğri kelmasdi. Nabi akam menga yomon qaragandi öşanda. Ança paytgaça gina saqlab yurdilar. Sora opam indamay qöydilar.
Şu böldi-yu Roza san’atşunoslikni taşlab ketdi. Qişloq xöjaligi institutiga işga kirib, rus tili va adabiyotidan dars berdi. Professor böldi öşa yerda. Kafedra mudiri bölib işladi. Qandli diabetdan vafot etdi...
— Bugun ham ijod içidasiz. Bugungi kundagi kino va teatrdagi holatga nima deya olasiz? Nima yetişmayapti?
— Yaxşi tomonga özgarişlar katta. Lekin, menimça, san’atda pedagogika yetişmayapti. Tajribali ustozlar ötib ketyapti. Yoki biz bizga berilgan «maktab»ni özimizdan keyingilarga yetarliça yetkazib berolmadikmi?..
— Aktyorlikka endi kirib kelayotgan yoşlarga qanday tavsiyalar berasiz? Yaxşi aktyor qanday bölişi kerak?
— Şu kasbni tanladimi, vijdonan mehnat qilişi kerak. Öz ustida işlaş lozim, oliftagarçilikni yiğiştiriş qöyib. Men heç qaçon bu kasbdan taşqari biror tadbir yo töylarga bormaganman. Töylarda sözga çiqadigan bölsam, birov çöntagimga pul solsa, öşa yerdagi töyni olgan san’atkorlarga berganman. Biror marta töydan pul olib çiqmaganman. Teatrdan, dublyajdan, televideniyedan oladigan maoşim özimga yetgan. Televideniyeda 220 ta, teatrda 81 ta rol öynaganman. Teatrda özim istagan barça rollarni ijro etdim. Bu masalada töqman. 17 ta rejissyorlik asarim ham bor. Hozir bitta «Özbekça raqs» nomli rejissyorlik asarim teatrlarda qöyilyapti.
Maqsuda Abduqayumova suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi: Nuriddin Nursaidov