«4 trillion dollarlik uluş» – Islom moliyasi va uning ahamiyati haqida mutaxassislar bilan suhbat

Mahmud Usmon:

— Dunyoda 2 mlrdga yaqin musulmonlar bor paytda nega islomiy moliya uluşi 2 foiz, degan savol tuğilişi mumkin. Buning javobi tarixga taqaladi, ya’ni hozirgi moliya tizimi şakllanayotgan paytda aksariyat musulmon davlatlari mustamlaka bölgan va Islom moliyasini şakllantirişga imkon bölmagan. Umuman, texnologiyalar rivojlanişi, tovar ayirboşlaş osonlaşişi, aloqa vositalari takomillaşişi davrida ham islomiy davlatlarda imkoniyat kam edi. Islom moliyasi degan tuşunça örtaga çiqqan paytda jaxon moliyasi allaqaçon oyoq va turgan, şakllanib bölgan edi. Islom moliyasi kirib kelganda, yo yangi moliyaviy muassasalar oçiş, yo mavjud moliyaviy taşkilotlarni özgartiriş va yo mavjud taşkilotlarda islom moliyasi darçalari taşkil etiş masalasi paydo böldi. Bundan taşqari, amaldagi jahon moliya tizimi qançalik savdo-iqtisodiy, pul ayirboşlaş masalalarida mos keladi, qabul qiladi, degan masala ham bor edi. Ayni şu omillar sekinlaştiruvçi omil bölyapti. Lekin, prezident Şavkat Mirziyoyevning Islom moliyasini Özbekistonga olib kiriş, ba’zi qonunçilik hujjatlarini moslaştiriş xaqidagi gaplari islom moliyasining qançalik tez ösib borayotganiga misol böla oladi.

— Ma’lumotlarga köra, 2008 yildagi jahon moliyaviy inqirozida eng kam talafot körgan va çidamli bölgan moliya tizimi sifatida islomiy banklar körsatilgan ekan. Nima uçun bunday kam talafotlar bilan çiqqan bu tizim? Tizimning qanday himoya mexanizmlari bor?

Mahmud Usmon:

— Muhim savol bu. Islom moliyasi tizimining eng afzal tomoni inqiroz davrlarida zararni boşqa tomonlar bilan bölişişi, faqat mijozlar böyniga ilib qöyilmasligi.

Yana bir misol keltiraman. Deydik, bir uy sotib olişda bölib tölaş uçun oladi bir şaxs, keyin u uyini sotmoqçi böladi va balandroq narx aytadi, sotib olgan odam ham şunday qilişi mumkin. Ya’ni hali puli tölanmagan, şaxs qölida pul bölmagan holda sun’iy ravişda narx oşib boraveradi va sotib oliş imkoniyati pasayib ketadi boşqalarda, natijada inqiroz böladi. Islom banklari esa uy qaçonki töliq öziniki bölganda sotişga ruxsat beradi va sun’iy narx oşişiga yöl qöymaydi.

Islom moliyasi – soğlom iqtisodiyotga qadam

An’anaviy bank tizimida banklar mijozga pul beradi biror biznes boşlaşi uçun. Va öşa pulini qaytarib oladi, lekin mijozning biznesi böldimi yoki bölmadimi işi yöq, bunday holatda mijozning işi öxşamagan bölsa, u zarar körib qoladi. Islom banklari esa mijozga şeriklik taklif etadi va mijoz boşlamoqçi bölgan işni özi ham örganib çiqib, xulosa beradi. Ya’ni bank kredit beruvçi emas, investor sifatida qatnaşadi, mijoz foyda körsa bank xam foyda köradi, zarar körsa, bank xam zarar köradi. Natijada jamiyatda bir toifa inqiroz tufayli ikkinçi toifaga ötib qolişi kuzatilmaydi.

— Mutaxassislar islomiy moliya markazlari sifatida Dubay, London, Kuala Lampur, Manama şaharlarini sanagan. Bulardan uçtasi aholisi musulmon davlatlarda joylaşgan, buni tuşuniş mumkin. Nega London bor bu röyxatda, qanday erişdi bunga?

Husayn Rajabov:

— Hozirda Londonda kamida 6 ta islomiy banklar bor, bundan taşqari, islomiy darçalar ham bor. Birinçi sababi, Buyuk Britaniya qonunçiligi moslaşuvçan. Huquqiy tomondan heç qanday tösiq bölmagan. Faqat soliq tizimiga özgartiriş kiritgan an’anaviy banklar va islomiy banklarga teng muhit yaratiş uçun. Mana şunday muhit yaratilişi islom moliyasi rivojlanişiga katta şaroit yaratgan.

Yana şuni aytib ötiş kerak. Islomiy banklar bu diniy taşkilot hisoblanmaydi. Şuning uçun Buyuk Britaniyada bunday banklardan musulmon bölmagan kişilar xam foydalanadi. Özbekistonda xam bu moliya tizimiga diniy deb qaramasdan, an’anaviy moliya tizimiga muqobil tizim sifatida qaraş kerak. Islomiy banklar diniy masalalar bilan bilan şuğullanuvçi muassasa emas, balki diniy talablarga töğri keladigan moliya tizimi va Markaziy bankka böysunadi ular ham. Ğarbda islom xuquqiga xam bir xuquqiy tizim sifatida qaraladi, şuning uçun ham islom moliya tizimiga diniy tus berilmaydi.

Farrux Absattarov suhbatlaşdi.

Tasvirçi va montaj ustasi Abdusalim Abduvohidov.

Uşbu maqola va videomaterial Din işlari böyiça qömitaning ekspertiza xulosasi asosida çop etilmoqda.