«Bezorilar tarixga kirmaydi» – Prigojin va Surovikinning Suriyada boşlangan yaqinligi tarixi
|16:35 / 07.07.202331 87214 min
Yevgeniy Prigojinning harbiy isyonidan keyin «General Surovikin qani?» degan savol rossiyaliklar orasida tobora köp berilmoqda. Surovikin Rossiyaning Ukrainadagi birlaşgan qöşinlari qömondoni örinbosari hisoblanadi. General isyon vaqtida vagnerçilarga murojaat qilib, ulardan töxtaşni söragandi. Şundan buyon undan darak yöq.
Financial Times Surovikin qölga olingani, Bloomberg uni isyon bilan boğliq iş böyiça bir neça kun söroq qilişgani, generalning qizi esa otasi iş joyida ekanini yozdi. Prigojin va Surovikin uruş boşidan buyon yaxşi munosabatda bölib kelardi. BBC Surovikin va Prigojinning uzoq yillik munosabatlarini tahlil qildi.
Hammasi Suriyada boşlangandi
Özini mustaqil deb e’lon qilgan «LXR » safida ikki yil jang qilgan luhansklik Andrey (ismi xavfsizlik nuqtayi nazaridan özgartirilgan) 2016 yil bahorida bir neça quroldoş döstlari bilan «Vagner» xususiy harbiy kompaniyasiga qöşilib, Suriyaga ketişga qaror qiladi. Bu vaqtda ikkinçi Minsk kelişuvi imzolangan va Ukraina şarqida harbiy harakatlar töxtab qolgandi. Şu bois, u yerdagi pul uçun uruşib yurganlar yangi tirikçilik manbasi qidirib qoladi. Frontda ularga talab yöq, tinç hayotga qaytişni esa ularning özi xohlamasdi.
Bu vaqtda Suriya prezidenti Başar Asad 5 yil davomida qurolli muxolifat bilan keçgan janglarda mamlakatning katta hududi ustidan nazoratni boy berib bölgandi. Rossiya 2015 yil sentabr oyida Suriyaga yordamga yetib boradi. Bu vaqtda mamlakat Ukrainaga qarşi uruş sabab xalqaro sanksiyalarga uçray boşlagandi. Putin Suriya mojarosida iştirok etiş orqali Rossiyani xalqaro maydondagi muzokaralarga qaytarişlariga umid qiladi. Rossiya hukumati Suriyadagi harbiy maqsadlar faqat aviatsiya kuçlari orqali amalga oşirilişi, Suriya yerlarida rus harbiylari ölmasligiga söz beradi. Şu tariqa, Suriya hududida Putin öşa voqealardan 7 yil ötib davlat tomonidan moliyalaştirilişini tan olgan «Vagner» xususiy harbiy kompaniyasining nolegal yollanma jangçilari paydo böldi.
Andreyning Suriyaga xizmat safari atigi uç hafta davom etadi. Luhansklik yigit Suriyaga borganining 21-kunida topşiriqni bajarib qaytayotgan samolyot ular joylaşgan binoga FAB-500 bombasini (sovet davrida işlab çiqarilgan 500 kilolik aviabomba) taşlaydi. Andrey samolyot Rossiya harbiy kosmik kuçlariga tegişli bölgani, portlaş oqibatida 6 nafar quroldoşi halok bölganini aytadi. Uning sözlariga köra, portlaş vaqtida hojatxonaga çiqqani sabab omon qolgan.
Öşa vaqtda bunday portlaşlar Suriya uçun odatiy hol edi. Moskvaga yuriş vaqtida harbiy uçuvçilarni öldirişda ayblangan Prigojinning odamlari Suriyadagi bunga öxşaş voqealar haqida isyondan keyin ehtiyotkorlik bilan öz Telegram-kanallarida ayta boşladi.
Mavzuga oid
Öşa voqeadan keyin Luhanskka qaytgan Andrey ortiq Rossiya armiyasi bilan ham, «Vagner» bilan ham heç qanday aloqa qimlaslikka qaror qiladi. Ammo faqat Rossiya Ukrainaga bostirib kirguniga qadar. Uruş boşlangaç esa Andrey endi özini mustaqil deb e’lon qilgan «LXR» safida jang qila boşlaydi.
Vladimir Putin va Sergey Surovikin Suriyadagi Xmeymim bazasida
Foto: MIKHAIL KLIMENTeV/TASS
«Haddan taşqari hissiyotga beriliş»
Yollanma jangçilarning pozitsiyasiga bomba taşlangan vaqtda Rossiyaning Suriyadagi guruhini general-polkovnik Aleksandr Dvornikov boşqarardi. Uning qömondonligida Rossiya harbiylari yollanma jangçilar bilan birga Palmira şahrini IŞID jangarilaridan ozod qilişadi. Keyin Dvornikovning örnini Aleksandr Juravlyov egallaydi va ruslar Suriyaning eng yirik şahri Halabga hujum boşlaydi. Bundan foydalangan IŞID esa 2016 yil dekabrida Palmirani qaytarib oladi.
Bu voqeadan keyin Juravlyov örniga Andrey Kartapalov qöyilib, uning qöl ostida Palmira yana egallanadi. 2023 yilga kelib öşa Kartapalov endi deputat sifatida yollanma jangçilar haqida faol gapira boşladi. Şuningdek, u çaqiruv yoşi çegarasini 30 yoşgaça kötariş imkonini beruvçi qonun loyihasi taşabbuskori hisoblanadi.
Kartapalov özi juda yaxşi taniydigan Prigojinning Moskvaga yuriş körinişidagi harbiy isyonini şunday izohlaydi: «Örtoq Prigojin uçun pul juda muhim omil hisoblanadi. Balki eng muhim omil deyiş ham mumkin. Unga ortiq pul bermay qöyişdi va bu – birinçi sabab. Ikkinçi sabab – ahmoqona ambitsiyalar, uçinçisi esa – haddan taşqari hissiyotga beriliş», dedi Kartapalov 29 iyun kuni.
Prigojinga qaraşli RIA FAN media agentligida uzoq vaqt işlagan va 2023 yil yanvar oyida onkologik kasallikdan vafot etgan Kirill Romanovskiy Palmiraning ikkinçi marta ruslar tomonidan egallangani haqida kiçik xotira yozib qoldirgan. Uni Prigojin va mudofaa vazirligi örtasidagi mojaro avjiga çiqqan vaqtda e’lon qila boşlaşdi.
«Palmira yaqiniga Sedoy («Vagner» komandirlaridan biri Andrey Troşev) bilan birga borganimizda Aleksandr Dvornikovni öz mulozimlari va qöriqçilari hamrohligida uçratdik. U qömondonlik punkti joylaşgan uç qavatli beton bino tomida mast holatda ötirgandi», deb eslaydi marhum Romanovskiy.
Jurnalistning eslaşiça, Prigojin rossiyalik generallar bilan öşanda ham kelişa olmagan va sabablar ham xuddi hozirgi kabi bölgan: u general Dvornikovdan hujum guruhini himoya qilişi uçun ikkita vertolyot va gaubitsa uçun yuzlab snaryadlar söragan. Qiziği, öşanda «Vagner»ga söralgan snaryadlar berilgan.
Romanovskiyning eslaşiça, yollanma jangçilar Palmirani ikkinçi marta egallaganda mudofaa vaziri Şoygu «Vagner» komandirlarini taqdirlaşdan boş tortgan: «Şoygu qandaydir bezorilarning tarixga kirişga haqqi yöq, Palmirani olganlarning ham deb baqirdi. Ularga nafaqat Rossiya Qahramoni ordeni, balki boşqa har qanday davlat ordeni beriş mamlakat uçun şarmandalikdir, dedi».
Palmira egallanganidan keyin boş ştab boşliği Valeriy Gerasimov, Rossiya mudofaa vaziri örinbosari Dmitriy Bulgakov va Aleksandr Dvornikovga Rossiya Qahramoni ordeni beriladi. Bu nomlar Ukrainadagi uruş vaqtida ham tilga olindi. 2023 yil qişda Gerasimov Prigojinning asosiy tanqid nişoniga aylandi, isyondan maqsad uni qölga oliş ekanini aytdi. Ta’minot uçun javobgar bölgan Bulgakov 2022 yil sentabr oyida iste’foga çiqarilgandi. Dvornikov Ukrainadagi «maxsus harbiy amaliyot» qömondonligidan 2022 yil kuzida çetlaştirildi.
2017 yil mart – dekabr oylarida, 2019 yil esa yanvar – aprel oylarida Surovikin Rossiyaning Suriyadagi qöşinlarini boşqaradi. Suriyada yollanma jangçi sifatida jang qilgan BBC suhbatdoşlarining aytişiça, aynan öşa vaqtlarda Rossiya armiyasi va vagnerçilar bir birini tuşunib harakat qila boşlagan. «Dose» markazining yozişiça, öşa 2017 yilda Surovikin hatto «Vagner»ning faxriy a’zosiga aylanib, unga M-3744 şaxsiy raqami ham berilgan.
Yevgeniy Prigojin öz jangarilari tomonidan egallangan Rostov-Donda
ZUMA/TASS
«Sinalgan ittifoq»
2017 yil Surovikin ilk marta Suriyadagi Rossiya qöşinlarini boşqargan vaqtda Hums viloyatidagi As-Sahna şahri uçun jang ketayotgandi. Aynan şu hududda avgust – oktyabr oylarida rossiyalik yollanma jangçilar katta yöqotişlarga uçray boşlaydi.
Surovikinni almaştirişganda «Vagner» rahbari Yevgeniy Prigojin yangi qömondon bilan yaxşi çiqişib keta olmaydi. 2017 yil bu vaqtda unvonini general-polkovnikkaça kötarib olgan Aleksandr Juravlyov qömondonlikka qaytadi. Köp ötmay esa «Vagner» tarixidagi eng qora kunlardan biri boşlanadi.
2018 yil fevral oyi boşida Dayr-az-Zur viloyati Hoşim şahridagi neftni qayta işlaş zavodiga AQŞ aviatsiyasi zarbasi yöllagan vaqtda rossiyalik yollanma jangçilar zavodni egallaş tomon yölga çiqqandi (Suriyada harbiy vazifada bölgan Prigojin öz şaxsiy biznes rejalarini ham amalga oşirgan – BBC). Amerika tomoni kelişilganidek zarba berişdan avval u yerda rossiyalik harbiylar bor yoki yöqligi haqida Rossiya tomoniga sörov yuboradi. Ruslar u yerda harbiylari yöqligini ma’lum qilganidan keyingina amerikaliklar zarba beradi.
Umuman olganda, 2017 yilni Rossiya armiyasi va yollanma jangçilar uçun muvaffaqiyatli deb ataş mumkin, ammo bu vaqtda Rossiyaning Suriyadagi yöqotişlari soni oşib borayotgandi. Rossiya mudofaa vazirligi faqat 10 nafar harbiy halok bölganini tasdiqlagan bölsa-da, jurnalistlarning özi kamida 40 nafar rossiyalik harbiy Suriyada halok bölganini aniqlaydi.
2017 yil Suriyadagi harbiy kompaniya uçun general Sergey Surovikin şaxsan Putin tomonidan Rossiya Qahramoni ordeni bilan taqdirlanadi. «Rossiya armiyasining 2017 yil Suriyadagi barça ğalabalari uçun Surovikin Prigojin oldida qarzdor edi. Bu ittifoq aynan öşanda tuzilgan bölib, özaro muloqot guruhlari ham tuzilgan», deb eslaydi 2017-18 yillarda «Vagner» safida Suriyada jang qilgan va hozirda Fransiyada yaşayotgan sobiq yollanma jangçi Marat Gabidullin.
General Surovikin 2019 yil Vladimir Putin bilan uçraşuvda
MIKHAIL METZEL/TASS
«General Armageddon»
Rossiya Ukrainaga bostirib kirişidan yarim yil avval, 2021 yil avgust oyida Surovikinga armiya generali unvoni beriladi. Uning Ukrainaga bosqindagi iştiroki haqida uruş boşida aytilmagan, faqat 2022 yil iyun oyiga kelibgina RF mudofaa vazirligi brifingida turli guruhlarning komandirlari nomi tilga olinadi. Öşanda «Markaz» guruhini general-polkovnik Aleksandr Lapin, «Janub» guruhini esa armiya generali Sergey Surovikin boşqarayotgani ma’lum böladi.
2022 yil 8 oktyabr kuni Surovikinni Ukrainadagi rus qöşinlari qömondoni etib tayinlaşadi. Aynan uning qöl ostida ruslar Ukraina energetika tizimlariga yoppasiga zarba bera boşlaydi. Rossiya Ukrainaning energetika infratuzilmalariga zarba beriş orqali rasmiy Kiyev muzokaralarda biroz yon berişiga umid qilgandi, ammo bunday bölib çiqmaydi.
Öşa vaqtda kremlparast «Komsomolskaya pravda» naşri Ukraina fuqarolik obektlariga ayovsiz zarba berişda boş-qoş bölayotgan Surovikinga şunday ta’rif beradi: «Suriyadan keyin uni hamkasblari «general Armageddon» deb ataşadi. Uni nostandart va keskin harakat qilgani uçun şunday çaqirişgan».
Surovikin Ukrainadagi qöşinlar qömondoni sifatida iş boşlaganida rossiyalik uruş tarğibotçisi bölgan blogerlar «general Armageddon»ni tilidan bol tomib maqtaydi. Ammo uning qöl ostida ruslar Ukraina energetika tizimlariga zarba berişdan boşqa heç narsani eplay olişmaydi. Surovikin lavozimga kelganida Xerson va Dniproning butun öng sohili Ukrainaga topşirilib, çekiniş haqida «oson bölmagan qarorni» e’lon qilgandi.
Surovikin Ukrainagagi rus qöşinlarini boşqargan vaqtda «Vagner» şunçaki yaşirin rus armiyasi emas, tölaqonli xususiy harbiy kompaniya ekani baralla aytilgan, Prigojin esa guruh rahbari ekanini aytib maqtana boşlagandi. Uruş boşlangan vaqtda «Vagner» bosqinda qataşmagandi, ammo 2022 yil mart oyi oxiriga kelib Molkino poligonida yoppasiga köngillilarni «Vagner» orqali uruşga yollaş boşlanib ketadi. May va iyun oylarida Prigojin qöşini Luhansk oblasti hududida hujumlar amalga oşiradi. Ular Popasnaya, Severodonetsk va Lisiçansk şaharlariga hujumlarida iştirok etişadi. Avgustga kelib esa Baxmutga hujum boşlab, 9 oydan keyin şaharni egallaydi.
Keyinçalik 23 iyundagi harbiy isyon bilan tugagan Prigojin va mudofaa vazirligi örtasidagi kelişmovçilik 2022 yil dekabr oyida, hali Surovikin qömondon bölgan vaqtda boşlangandi. Prigojin 2016 yil Suriyada bölgani kabi mudofaa vazirligini snaryad yetkazib bermaslikda ayblab, uning yollanma jangçilari aynan şu sabab Baxmutni egallay olmayotganini aytadi. Ammo bu safar uning e’tirozlari Suriyadagidan farqli ölaroq videomurojaat körinişida böladi.
Vladimir Putin esa bunday mojarolar vaqtida doimgidek byurokratik pozitsiyasida qoladi. Yangi yilning ilk kunlarida yiğiliş ötkazgan Putin Boş ştab boşliği Valeriy Gerasimovni Ukrainadagi qöşinlar qömondoni etib tayinlaydi, Surovikin esa uning örinbosari darajasiga tuşiriladi. May oyiga kelib Prigojin «Vagner» uçun kerakli snaryadlar berilişi va’da qilingani, bu borada mudofaa vazirligi va guruh örtasida aynan Sergey Surovikin vositaçi bölişini aytadi.
Prigojin Moskva tomon yuriş körinişidagi isyonni boşlaganida harbiylar orasida birinçilardan bölib aynan Sergey Surovikin vagnerçilarga murojaat qilib, ulardan doimiy dislokatsiya punktiga qaytişni söraydi va hammasi oliy boş qömondon boşçiligida tinç yöl bilan hal qilinişi kerakligini aytadi. Qiziği, «Vagner» Moskvaga yurişi vaqtida urib tuşirgan samolyot aynan Surovikin rahbarlik qiladigan havo-kosmik kuçlariga tegişli bölgan. Surovikinning öşa murojaati qandaydir ştabda yozib olingan, genaral kadrda PP-2000 pulemyot-töpponçani uşlab gapirgan.
Bu Surovikinning oxirgi marta ommaga körinişi böldi. Şundan beri ikki haftadan ortiq ötdi va Surovikindan hamon darak yöq. «Hali ham heç emas, xalq saylagan prezidentga böysuniş kerak va şart», degandi öşanda general Surovikin.
BBC suriştiruv vaqtida Surovikin hamon Gerasimovning örinbosari ekani yoki yöqligi, hamon havo kosmik kuçlarni boşqarayotgani yoki yöqligi haqida Rossiya mudofaa vazirligiga sörov yuborgan. Ammo hozirgaça javob kelmagan.
