Rossiya g‘alla bitimidan chiqishini e’lon qildi. Bu nimani anglatadi?

«Qora dengiz tashabbusi» 18 iyuldan boshlab o‘z faoliyatini to‘xtatadi, Ukraina g‘allasi yuklangan kemalarni tekshiruvchi Istanbuldagi qo‘shma muvofiqlashtirish markazi tarqatib yuboriladi», deyiladi Rossiya TIV bayonotida.

Rossiya shuningdek, kemalar harakati xavfsizligi kafolatlarini bekor qildi va Qora dengizning shimoli-g‘arbiy qismidagi dengiz humanitar yo‘lagini yopishni rejalashtirmoqda.

Kreml avvalroq, Ukraina oziq-ovqat mahsulotlarini Qora dengiz portlari orqali eksport qilish imkonini beruvchi g‘alla kelishuvni ko‘rib chiqish uchun muzokaralar stoliga Moskva talablari qondirilsagina qaytishini ma’lum qilgan edi.

«Qora dengiz kelishuvining Rossiyaga tegishli qismi bandlari bajarilishi bilanoq, Rossiya darhol ushbu kelishuvni amalga oshirishga qaytadi», degan Rossiya prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskov.

Uning so‘zlariga ko‘ra, g‘alla bitimi bo‘yicha pozitsiya Moskva tomonidan Qrim ko‘prigiga hujum sodir bo‘lishidan oldin e’lon qilingan va 17 iyulga o‘tar kechasi sodir bo‘lgan voqealarning shartnoma faoliyati tugatilishiga bog‘liqligi yo‘q.

Rossiya hukumati haqiqatan ham uzoq vaqtdan beri 2022 yilning 22 iyulida kelishilgan «Qora dengiz g‘alla tashabbusi»dan chiqish bilan tahdid qilib, kelishuv shartlari bo‘yicha Rossiyaga berilgan va’dalar bajarilmayotganini ta’kidlab keladi.

Turkiya, Ukraina rasmiylari va BMT vakillari bitimni saqlab qolish uchun chiqish qildi.

Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘an 17 iyul kuni Putinda hali ham kelishuvni uzaytirish istagi bor deb hisoblashini aytdi.

«Bugungi bayonotga qaramay, menimcha do‘stim... Putin bu humanitar koridor (faoliyati) davom etishini xohlaydi», deya Erdo‘g‘anning so‘zlarini keltirgan Reuters nashri.

Yevropa Ittifoqidagilar vaziyatga yuqori optimizm qaragani yo‘q. Yevropa komissiyasi prezidenti Ursula fon der Lyayyen Moskvaning g‘alla kelishuvidan chiqish qarorini qoraladi va buni «tsinik qadam» deb atadi. Uning qo‘shimcha qilishicha, Yevropa Ittifoqi Ukraina oziq-ovqat mahsulotlarini jahon bozorlariga yetkazib berish ustida ishlashda davom etadi.

G‘alla shartnomasi doirasidagi oxirgi kema Odessa portidan 16 iyul kuni ertalab yo‘lga chiqdi. Rossiya iyun oyi oxirida bu kemaning Qora dengiz orqali o‘tishiga rozi bo‘lgandi va shundan keyin Moskva boshqa kemalar o‘tishiga ruxsat bermadi.

Ukraina hukumati kelishuv shartlariga ko‘ra, don tashuvchi kemalarni tekshirishi kerak bo‘lgan Rossiya inspektorlari g‘alla yo‘lagi faoliyatiga xalaqit berish uchun tekshiruvni atayin kechiktirishi, muntazam ravishda reglamentda ko‘rsatilmagan hujjatlarni talab qilishi va boshqa asossiz sabablarni izlashi ustidan bir necha bor shikoyat qilgan.

Qanday shartlar bajarilmadi?

So‘nggi haftalarda Putin g‘alla kelishuvini bir necha marta tanqid qilib, uni boshqa narsalar qatori «bir darvozaga o‘ynash» deb atagandi.

«Men shuni aytmoqchiman, hech nima, umuman hech nima qilinmadi. Bu bir darvozaga o‘ynash. Rossiya Federatsiyasi manfaatlari bilan bog‘liq biror band bajarilmadi», degandi Putin 13 iyul kuni.

15-16 iyul kunlari Janubiy Afrika respublikasi prezidenti Siril Ramafosa bilan don kelishuvini muhokama qilar ekan, Putin «Rossiya-BMT tegishli memorandumida Rossiya oziq-ovqat mahsulotlari va o‘g‘itlarini eksport qilish yo‘lidagi to‘siqlarni bartaraf etish bo‘yicha belgilangan majburiyatlar hamon bajarilmaganini ta’kidladi», deyiladi Kreml veb-saytidagi xabarda.

Rossiya va BMT o‘rtasidagi memorandum g‘alla kelishuvi muhokamasidagi rasmiy kelishmovchiliklarning asosiy manbayidir.

2022 yil 22 iyul kuni Istanbulda bir emas, ikkita hujjat imzolangandi: Rossiyadan jahon bozorlariga oziq-ovqat mahsulotlari va o‘g‘itlar eksportini ta’minlashga qaratilgan BMT va Rossiya Federatsiyasi o‘rtasidagi o‘zaro anglashuv Memorandumi hamda rossiyalik harbiylar tomonidan to‘sib qo‘yilgan Ukraina portlaridan oziq-ovqat mahsulotlari va o‘g‘itlarning xavfsiz eksportini ta’minlashni (bu shartnoma Ukraina va Turkiya o‘rtasidagi alohida kelishuvni va BMT vositachiligidagi Rossiya-Turkiya kelishuvini o‘z ichiga olgan) nazarda tutuvchi «Qora dengiz g‘alla tashabbusi».

Rossiya g‘alla bitimi ikki qismdan iboratligi, Ukrainadan ham, Rossiyadan ham eksportni qo‘llab-quvvatlashni ko‘zda tutishi haqidagi fikrda qattiq turib olgan. Bu omil Rossiya rasmiylarining kelishuvning «kompleks» xususiyatiga ko‘plab havolalarini tushuntiradi.

Ushbu nuqtayi nazarga qarshi, hujjatlar, birinchidan, ishtirokchilarning turli tarkibi tomonidan imzolangani, ikkinchidan, turlicha amal qilish muddatiga egaligini (Memorandum uch yil muddatda) aytish mumkin. Qolaversa, memorandum matnida faqatgina, tomonlar ular ko‘radigan chora-tadbirlar borasida «o‘zaro anglashuvga kelgani» qayd etilgan.

Hujjatda, shuningdek, memorandum xalqaro shartnoma hisoblanmasligi va xalqaro huquqqa muvofiq hech qanday huquq va majburiyatlarni yuklamasligi ko‘rsatilgan.

Sanksiyalar yoki toksik iqtisodiyot

«Rossiya oziq-ovqat mahsulotlari eksportiga to‘sqinlik qiluvchi sanksiyalarni yumshatish sharti g‘alla bitimiga rasman kiritilmaganiga qaramay, u AQSh va Yevropa Ittifoqi bilan kelishilgan», deb yozadi Carnegie Politika.

Natijada, Yevropa Ittifoqi tomonidan Rossiyaga nisbatan joriy etilgan sanksiyalar Rossiyadan oziq-ovqat va o‘g‘itlarni (kaliydan tashqari) import, eksport qilish, sotib olish yoki sotishni taqiqlamaydi. Sanksiyalarning 9-paketida hatto sanksiyaga tushgan sub’yektlar ishtirokidagi operatsiyalarga ham ruxsat berilishi alohida qayd etilgan.

Biroq, Moskvaning talablari, shunchaki oziq-ovqat ta’minoti bo‘yicha cheklov choralarini bekor qilish bilan to‘xtamadi.

Rossiya TIV talqiniga ko‘ra, muzokaralar chog‘ida Moskvaga «Rossiya Federatsiyasining qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini xalqaro jahon bozorlariga yetkazib berish uchun to‘g‘ridan to‘g‘ri va bilvosita barcha sanksiyalarni bekor qilish» kabi va’dalar berilgan. Amalda, Rossiya hukumati qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishiga qandaydir tarzda ta’sir ko‘rsatadigan iqtisodiy sanksiyalarning muhim qismini olib tashlashni talab qildi.

Rossiya g‘allasini yetkazib berishda haqiqatan ham muammolar mavjud. Import qiluvchilar sanksiyalardan qo‘rqib, Rossiya kompaniyalari bilan hamkorlik qilishdan bosh tortayotgan bo‘lishi mumkin.

Aslida butun Rossiya iqtisodiyoti zaharli bo‘lib qoldi, ammo Kreml buni olib tashlanishi mumkin bo‘lgan ba’zi «bilvosita sanksiyalar» natijasi sifatida ko‘radi.

Yana bir muammo — Rossiya banklarining SWIFT tizimidan uzilishi, bu jo‘natmalar uchun to‘lovlarni juda noqulay qilib qo‘yadi.

Financial Times nashrining yozishicha, g‘alla shartnomasini uzaytirish bo‘yicha muzokaralar chog‘ida Rossiya dastlab, «Rosselxozbank» to‘lovlarni qayta ishlash uchun shu’ba kompaniyasini yaratishi va unga SWIFT tizimiga kirish huquqi berilishini ko‘zda tutuvchi rejani taklif qilgan.

«Rosselxozbank» ilgari g‘alla va o‘g‘itlarning xalqaro savdosida muhim rol o‘ynamagan, ammo, aftidan, Kreml uni qishloq xo‘jaligi eksporti uchun to‘lovlar qilishda «yagona darcha»ga aylantirishni va shu bilan uni sanksiyalardan himoya qilishni maqsad qilgan («Gazprombank» va gaz eksportiga o‘xshab)», deya tushuntiradi Carnegie Politika.

Muzokaralar yakunlariga ko‘ra, «Rosselxozbank» masalasi bo‘yicha qandaydir kelishuvlarga erishilgani haqida xabar berilmagan.

Financial Times bu bank to‘liq Kremlga tegishli ekanini qayd etgan: uning sobiq boshqaruv raisi Dmitriy Patrushev amaldagi qishloq xo‘jaligi vaziri bo‘lib, «Ukrainadagi urushni boshlashda muhim rol o‘ynagan» Xavfsizlik kengashi kotibi Nikolay Patrushevning o‘g‘li hisoblanadi.