Ortiqçasi ortiqça. O‘ va G‘ harflarini tuzatişning özi kifoya
|03:11 / 26.09.202372 95111 min
Alifboda Ch va Sh harflarini özgartirişga obektiv zarurat mavjud emas. Bu harflarni özgartiriş tarafdorlari uzoq yillik qöşalifbo tizimi endi uçalifbo muammosiga aylanib ketişi xavfiga töğri baho bermayapti.
Alifboni isloh qiliş böyiça işçi guruhning yakuniy xulosasiAlifboni isloh qiliş böyiça işçi guruhning yakuniy xulosasi
Tan olib aytiş kerakki, agar O‘ va G‘ harflarida muammo bölmaganida, alifbo islohoti kun tartibiga kötarilmas edi.
Tasavvur qiling, O‘ va G‘ harflari binoyidek. Şunday vaziyatda: “Harf birikmalari (Sh, Ch, ng) böyiça özgariş qilaylik!” deguvçilar bölarmidi?
Bölganda ham, ularning soni hozirgi alifbo islohoti tarafdorlaridan neça barobarga kam bölardi?
Yuqoridagi mulohazadan quyidagiça xulosa kelib çiqadi: bizning asosiy muammomiz O‘ va G‘ harflaridan iborat.
Muammoning özagini taşkil etuvçi narsaga qöşib, dolzarbligi yöq narsalarni ham “töğrilaş”ga uriniş – islohot muvaffaqiyatiga soya soladi.
Muammo yadrosidan uzoqlaşib “ötlab ketmaslik”, reallik bilan hisoblaşiş kerak. Aks holda, asosiy muammomizni hal qilganimiz bilan, darajasi unga teng boşqa muammolarni yaratib qöyişimiz mumkin.
Islohot bu – osonlaştiriş degani
Isloh qilingan alifboda yoziş hozirgisidan osonroq bölişi kerak: O‘ va G‘ harflarini tuzatiş şunga xizmat qiladi.
Isloh qilingan alifboda öqiş hozirgisidan osonroq bölişi kerak: köz örgangan harflarni Ş, Ç (S) yoki ŋ şakliga ötkaziş esa aholining özgarişlarni qabul qilişini murakkablaştiradi ham sekinlaştiradi.
Sh, Ch, ng tovuşlarini bitta harf bilan ifodalaş tarafdorlarining asosiy argumentlari va nega ular örinsiz ekanini körib çiqaylik.
Örinsiz argument 1: “Yoziş tezlaşadi”
Unutmaslik kerakki, Sh va Ch tovuşlarini ifodalaş uçun ikkita klavişni bosişga majbur bölayotganlar faqat özbeklar emas, bu “körgilik” ingliz tilida yoza oladigan 1,5 milliardga yaqin odamning ham boşiga tuşgan va ular bunda muammo körmayapti.
Töğri, inglizçada Sh va Ch tovuşlari özbekçaga qaraganda ança kam uçraydi, lekin bu örinda atigi 2 ta tovuşdan iborat sözni 5-6 ta harf bilan yozayotgan xalqlar ham köpligini unutmaslik kerak. Masalan, fransuzlarga hozirgidek taraqqiyotga erişişda bu “qiyinçilik” tösiq böla olmagan.
Mavzuga oid
Umuman, matn teriş bilan faol işlaydigan vatandoşlarimizning köpida, şaxsiy fikrimça, Sh va Ch harflariga e’tiroz yöq.
Örinsiz argument 2: “Bir tovuşga bitta harf prinsipi kerak”
Bu – alifbo tuzişdagi bazaviy prinsip bölgani bilan, uni amalda mutlaqlaştirib bölmaydi. Bitta harf bir neçta tovuşni ifodalaşi (jamiyat, jirafa; rus tilidagi Ya, Yu, Yo, Ye harflari) yoki aksinça, bir neçta harf bitta tovuşni ifodalaşi (Sh va Ch kabi harf birikmalari boşqa xalqlar alifbolarida ham bor) – tabiiy va normal holat.
Örinsiz argument 3: “Harf birikmalaridan voz keçiş yozuvni ixçamlaştiradi”
Bunday yondaşuv “lotinmi yoki kirill” degan diskursda qöl kelişi mumkin, lekin hozirgi muhokamada emas. Lotin yozuvida yozilgan özbekça matn kirillda yozilganiga qaraganda şundoğam sezilarli kam joy egallaydi. Harf birikmalaridan voz keçib uni yanayam ixçamlaştirişga heçam hojat yöq.
Örinsiz argument 4: “O‘ va G‘ özgarganida, biratöla harf birikmalarini ham özgartirib yuboraylik”
Bir bölganda, boşqalariyam bölib ketsin, deyiş bu argument emas. Muammo tuğdirmayotgan harflarni nega özgartiriş kerak? Boz ustiga, özgarişlar kölami qançalik kengayaversa, ularning aholi tomonidan qabul qilinişi şunçalik ziddiyatli bölib boraversa?
Yuqoridagilardan kelib çiqib, qolaversa, har kuni önlab sahifa matn ustida işlaydigan odam sifatida ayta olamanki, lotin yozuvidagi alifbomizda yoziş noqulayligiga 99 foizlik sabab – O‘ va G‘ harflarining hozirgi şakli. Şunday ekan, narigi uçta harf birikmasini özgartirişga obektiv zarurat mavjud emas.
Bunday pozitsiya nima beradi?
Xöş, alifbo islohoti faqat O‘ va G‘ harflariga taalluqli bölişi kerak, degan yondaşuvning yutuqli jihatlari nimalar?
Avvalo, faqat O‘ va G‘ bilan çeklaniş ilmiy doirada alifbo böyiça murosaga kelişni osonlaştiradi. Bunda yuqoridagi asoslarga köra harf birikmalarini özgartirişga ehtiyoj yöqligini tan oliş lozim. Ikkita muammoni hal qilib, uçta yangi muammoni yaratiş – islohot emas.
Aksinça, harf birikmalarini ham özgartiriş kerak deb hisoblaş esa islohot tarafdorlari içidagi bölinişni kuçaytiradi: Ch tovuşi uçun C ma’qulmi yoki Ç? Qolaversa, ng harfini ŋ şakliga ötkaziş qator yangi muammolarni yuzaga keltiradi.
Ikkinçidan, aholining alifbo özgarişini qabul qilişi keskin osonlaşadi. Ch va Sh dan farqli ravişda, O‘ va Ğning özgarişi yozma alifboda özgariş yasamaydi.
Özbekistonliklar qölda avval qanday yozgan bölsa, şunday yozişda davom etişi– muhim faktor. Kompyuterda matn terayotib, xatoni oson töğrilaş mumkin, lekin dumli Ş va Ç harflarini qölda yozişga könikib ketgunça juda köp qoğoz-hujjatlar böyalib ketadi, köpçilik bundan asabiylaşadi ham.
Uçinçidan, alifbodagi özgarişlar qança köp bölsa, hozirgi qöşalifbo amaliyoti öz örnini uçalifbo amaliyotiga böşatib berişi xavfi ham şunça yuqori böladi. Harf birikmalarini özgartiriş tarafdorlari bunga tayyor deb öylamayman.
Ehtimoliy oqibatlarni köpçilik yetarliça tasavvur qila olmayapti. Bu oqibatlar “imlo bötqasi”ni toşirib yuborişi, yangi alifboni qabul qilmaslik, kirillga qaytiş tarafdorlarining mavqeyi kuçayişi yoki boşqaça tarzda namoyon bölişi mumkinligi körib çiqilmayapti. Keyingi tendensiyalarning taxminiy (ijobiy va salbiy) ssenariylari işlab çiqilmagan.
Törtinçidan, faqat O‘ va G‘ harflari bilan kifoyalansak, 15-20 yil yoki 50 yildan keyin avlodlar Sh va Ch ni qaytariş uçun yana alifboni özgartirişga intilişi ehtimolining oldini olgan bölamiz.
Bu ehtimolga jiddiy qaraşga asos – ingliz tili. Bu – dunyo tili, ilm-fan va texnologiyalar tili. Ildam texnologik taraqqiyot eşeloniga qöşilişda özimizga özimiz sun’iy tösiqlar qöymaganimiz ma’qul.
Bugun Özbekiston bolalariga ingliz tili boğçadanoq boşlab örgatilyapti va ular uçun Sh, Ch tovuşlarining özbek va ingliz tillarida bir xilligi juda qulay. Kelgusida lotinda savodi çiqqan, ingliz tilini puxta örgangan, inglizça fikrlaydigan yoş intelligensiya ularga şu qulay bölgani uçun Ş, Ç (S), ŋ harflarini beixtiyor rad qilişga mahkum bölmasligi kerak.
Şu örinda qöşimça qilişni istardimki, alifboning vazifasi – tildagi öziga xos xususiyatlarni kelajak avlodlarga bezavol yetkaziş emas. Singarmonizm, bir unlining turliça şakllari va hokazolarni alifboga jo qiliş orqali uni murakkablaştiriş xato. Til – birinçi navbatda axborot yetkaziş vositasi. U töxtovsiz rivojlanadi, özgaradi, qaysidir tovuşlar yöq bölib ketadi. Globallaşgan dunyoda alifbo tilning rivojini sekinlaştiradigan omil bölmasligi, foydalanuvçilarga maksimal qulay va moslaşuvçan platforma vazifasini bajarişi lozim.
Beşinçidan, harf birikmalarini özgarişsiz qoldiriş orqali, pasportlarimizning özbekça va inglizça sahifalari orasidagi farqlaniş köpayişining oldini olamiz. Hozir bu farq asosan X, O‘ va G‘ harflari qatnaşgan ismlarda közga taşlanadi. Ular qatoriga Sh, Ch va ng ham qöşilsa, naq oltita harf qatnaşgan ismlarning özbekça va inglizça yozilişida farq yuzaga keladi. Bu ism egalarining köpi yangi şaklni mamnuniyat bilan qarşi olmasligi aniq.
Yana bir jihat. Hozir Sh va Ch ni bemalol domen nomlarida işlata olamiz: toshkent.uz; charxpalak.uz, tong.uz va hokazo. Agar Ş va Ç şakllarini qabul qilsak, ular raqamli olamda tengsizlikka duçor bölgan baxtiqaro O‘ va G‘ harflarimiz qatoriga kirib qoladi.
Şuningdek, harf birikmalari qatnaşgan minglab sözlarimiz brendga aylaniş imkoniyatidan mahrum böladi. Hozir yangi brend yaratişda, tanlangan sözda O‘ va G‘ tovuşlari bölmasligiga katta ahamiyat beriladi. E’tiborga oliş kerakki, bu beşta harf qatnaşgan sözlar luğat boyligimizning sezilarli qismini taşkil qiladi.
Oltinçidan, harf birikmalarini özgartirmasdan, faqat O‘ va Ğni tuzatiş orqali kompyuter klaviaturasini havas qilgulik darajada qulay holatga keltiriş mumkin. O‘ va Ğni klaviaturada P harfidan keyin turuvçi burçakli qavs – [ va ] tugmalari örniga joylaştiriş, alifbo tarkibida bölmasa ham W va C harflarini öz joyida saqlab qoliş kerak.
Özbek alifbosida yöq W va C nega özbekça klaviaturada bölişi kerak? Qulaylik uçun. Avtomobil raqamlari, pasport seriyasi kabilarni yozişda klaviatura yöriğini özbekçadan inglizçaga ötkazib ötirişga zarurat bölmaydi.
Bundan taşqari, hozir “Cobalt”, “Coca Cola”, “acer”, “Microsoft Windows”, “Twitter” kabi ajnabiy sözlarning özbekça matnlarda uçraşi geometrik progressiya darajasida ösib boryapti. Har safar ajnabiy sözga röpara kelganda, uni yoziş uçun klaviatura yöriğini özgartirib ötiriş – ortiqça iş.
Eng qiziği, taklif etilayotgan bu variantda telefon va kompyuterlarga özbekça alifboni örnatib, inglizça alifboni öçirib taşlasak ham böladi, çunki takomillaşgan özbekça alifbo bilan har ikki tilda ham bemalol matn teriş mumkin böladi.
Fakt şuki, ona tili va ingliz tili uçun bitta klaviatura yöriğining yetarli bölişi – hamma xalqlarga ham nasib qilavermaydigan qulaylik. Bunday qulaylikdan voz keçiş – tarixiy xato bölardi.
