Kun.uz'ning navbatdagi multfilmida bozor iqtisodiyotiga chala o‘tish, yarim-yortilik qanday oqibat keltirishi haqida so‘z boradi. O‘zi mustaqil “yura olmaydigan” korxonalarni qo‘llash hatto qudratli SSSRni ham tanazzulga uchratgan.
Ikki xil asosiy iqtisodiy tuzum bor.
Birida hammasini davlat boshqaradi: nima, qancha, qayerda ishlab chiqarishni korxonalarga buyurib turadi, reja belgilaydi va reja bajarilishini o‘zi nazorat qiladi. Mahsulot ishlab chiqarishni ham davlat budjetidan ta’minlab turadi. Keyin tayyor mahsulotni o‘zi taqsimlaydi ham.
Bu tuzumning “tozasi” – SSSR muvaffaqiyatsizlikka uradi, chunki samarasiz, o‘zi mustaqil yura olmagan korxonalarni qo‘llayverib, qo‘llayverib, oxiri tanazzulga uchradi.
“Yurolmaydigan” korxonalar
Har qanday korxonani samarali qiladigan omillar bor. Asosiy omil – korxonani rivojlantirish ISTAGI. “I-ye, rivojlanish istagi bo‘lmasligi ham mumkinmi?!” – deysiz siz buni eshitib. Ha, bo‘ladi shunaqasi. Qanday holatda?
Masalan, korxona raqobatsiz muhitda ishlayotgan bo‘lsa. Ya’ni atrofida u bilan raqobatlashadigan hech kim bo‘lmasa. Korxona ishlab chiqargan mahsulotining sotilishi naqd – aniq bo‘lsa yoki, deylik, korxonaga xomashyo yetkazib beruvchilar majburiy biriktirilgan bo‘lsa, unda korxonani rivojlantirishga stimul bo‘lmaydi, axir, shundog‘am sotilyapti mahsulot, shundog‘am kelib turibdi xomashyo. Nega kerak urinish, mahsulot sifatini oshirish, korxona tizimini mukammallashtirish, xaridor ko‘nglini ovlash, xomashyo yetkazib beruvchilar uchun kurashish?! Raqobatchi yo‘q-ku!
Rivojlanmaslikka yana bir sabab – davlat korxonani doimiy qo‘llab turadi, yo‘l qo‘ygan xatolarini budjet hisobidan yopib turadi, natijada korxona o‘z xatolarini tahlil qilmaydi va, tabiiyki, tuzatmaydi. Imkon bo‘ldi deguncha samarasizligini boshqa omillarga to‘nkaydi – davlatdan yordam olish uchun.
Ha, bunday korxonalar ham jamiyatga foyda keltirishi, odamlarni ish bilan ta’minlashi mumkin. Ammo hamma narsaning foydasi taroziga solinganda bilinadi: sun’iy raqobatsizlik muhiti iqtisodiyot rivojlanishiga yo‘l bermaydi – minglab korxonalar ochilishi mumkin bo‘lgan paytda, yakka-yakka korxonalargina, buning ustiga monopol vaziyatda faoliyat yuritadi. Korxonalar kamligi rivoj uchun zarar – ular ko‘p bo‘lishi va o‘zaro raqobat qilishi kerak.
Aynan shunday yomon manzara sodir bo‘lmasligi uchun, bozor munosabatlariga tugal o‘tmoq kerak.
