Tan olingan va olinmagan davlatlar: ular nimasi bilan farqlanadi?
|21:50 / 30.10.202323 04811 min
Yaqin-yaqingaça sobiq ittifoq davlatlari hududida oltita tan olinmagan davlat bor edi: Dnestrböyi, DXR, LXR, Abxaziya, Janubiy Osetiya va Toğli Qoraboğ. Endi ular uçta qoldi: Donbassdagi qöğirçoq respublikalarni Rossiya anneksiya qildi, Qoraboğni Ozarboyjon öz tasarrufiga qaytardi. Quyida jurnalist Nataşa Kondraşovaning davlatlarning tan olinişi va tan olinmasligi haqidagi maqolasi havola etiladi.
FotokollajFotokollaj
Tan olinmagan davlatlar
Neçoğlik ğalati bölmasin, davlatlarni tan olişning umum qabul qilingan yagona mezoni yöq. Xalqaro huquq va diplomatiya nazariyasida bu borada ikkita asosiy konsepsiya bor: deklarativ va konstitutiv. Birinçisiga köra, siyosiy tuzilma özini davlat deb e’lon qilgan bölsa — demak u çindan ham şunday. Ikkinçisiga köra, şunçaki deklaratsiya yetarli emas, boşqa davlatlarning tan olişi ham zarur.
Zamonaviy xalqaro siyosat konstitutiv nazariga asoslanadi, biroq bu BMTning biror hujjatlarida aks etmagan, ayrim mintaqaviy kelişuvlar, masalan, 1933 yili Şimoliy va Janubiy Amerika davlatlari tomonidan imzolangan Montevideo konvensiyasi hisobga olinmasa.
Ayni paytda jahonda 206 ta suveren davlat bor, ulardan 193 tasi BMTga a’zo. Ularning örtasidagi munosabatlar 1648 yilgi Vestfal sulh şartnomasi prinsiplari böyiça quriladi: davlatlar bir-birining suverenitetini hurmat qilişi, bir-birining içki işlariga aralaşmasligi, şuningdek davlatlardan birida hokimiyat özgargan taqdirda ham davlatlararo şartnomalarga amal qilişi kerak.
Tan oliş — bu munosabatlar tizimining muhim unsuri. Bu formal jihatdan bir davlatning boşqa bir siyosiy tuzilmani öziga teng davlat, u bilan diplomatik aloqalar quriş, şartnomalar imzolaş mumkin deb tan olişga formal rozilikdir.
Oddiy misol: Niderlandiya 1572 yilda Ispaniyadan mustaqillik e’lon qiladi, biroq Vestfal sulh bitimiga qadar bir guruh qözğolonçilar Ispaniya tojiga tegişli yerlarda hokimiyat örnatib olgan, deb hisoblanardi. Sulh şartnomasi tuzilgaç, Niderlaniya teng huquqli davlatga aylangan.
York universiteti professori Nina Kaspersen tan olinmagan siyosiy tuzilmani aniqlaş mumkin bölgan bir neça mezonlarni ajratib körsatgan.
Birinçdan, u kamida ikki yil yaşagan bölişi, özi da’vo qilayotgan hududning 2/3 qismini, jumladan, boş şahar va asosiy hududlarni egallagan bölişi kerak.
Ikkinçidan, bu davlat rahbariyati galdagi davlat institutlarini şakllantirişga intilayotgan, unga legitimlikni qöllab-quvvatlaş muhim bölişi kerak.
Mavzuga oid
Uçinçidan, siyosiy tuzilma «ona» davlatdan formal mustaqillikni referendum orqali ta’minlaş, öz valutasi va boşqa şu kabi jarayonlarni joriy etişi kerak.
Bunday davlatlar ba’zan boşqa bir ayrim davlatlarning diplomatik tan olişiga ega böla olişadi. Abxaziya va Janubiy Osetiya holatida şunday bölgan — bu ikki davlatni Rossiya va RF qandaydir yöllar bilan ta’sir ötkaza olgan bir neça davlat tan olgan. Biroq mana şunday formal jarayonlarga qaramasdan, bu özini mustaqil deb e’lon qilgan respublikalar xalqaro hamjamiyat uçun tan olinmagan davlatiligiça qolmoqda.
Tan olinmagan «klassik» davlatlar (Dnestrböyi, Somalilend)dan taşqari qisman tan olingan (Tayvan, Kosovo) va de-fakto davlatlar (Rojava — Suriya şimoliy-şarqidagi kurdlar yeri, Iroq Kurdistoni) ham bor. Sönggi ikkita sanalgan kurdlar davlati «ona» davlatning özlari ustidan suverenitetini tan olişadi, biroq köproq avtonomiya talab qilişadi. Aniqlaştiruvçi sözlardagi çalkaşliklarga sabab — bu siyosiy tuzilmalar «para-», «kvazi-» va «psevdodavlatlar», «noformal davlatlar» deb ham ataladi.
Eng keng ma’noda bu davlatlarni birlaştirib turgan yagona xususiyat — ularning birortasi BMTga a’zo barça davlatlar tomonidan tan olinmaydi va taşkilotga a’zo emas. Ular mustaqil bölmoqçi bölgan davlatlarning nuqtayi nazaridan, bunday tuzilmalar ayirmaçi, okkupatsiya ostidagi yoki nazoratdan çiqqan hududlar hisoblanadi.
Tan olinmagan davlatlar boşqa davlatlar bilan rasmiy yoki yaşirinça iqtisodiy aloqalar tufayli kun körişadi (Abzaxiya — Rossiya bilan, Şimoliy Kipr — Turkiya bilan). Şuningdek kriminal yöl: kontrabanda, qurol-yaroğ va narkotiklarning noqonuniy aylanmasi va h.k.lar hisobiga ham.
Şunday şaroitlarda davlat önlab yillar yaşaşda davom etişi mumkin. Biroq tan olinmagan davlatlar uçun formal jihatdan tan oliniş baribir muhim bölib qolaveradi. Çunki tan olinmagan davlat statusi juda köp çeklovlarga sabab böladi: özi ajralib çiqqan davlatdan doimiy harbiy xavf; diplomatik çeklovlar tufayli investitsiyalarni jalb qiliş, xalqaro moliya institutlaridan yordam va qarz oliş murakkablaşadi. Bu esa hokimiyatda ötirganlarning legitimligiga putur yetkazadi, qolaversa tan olinmagan davlat fuqarosi böliş — aslo havas qilinadigan taqdir emas.
Tan olinmagan davlat tan olinişi mumkinmi?
Albatta.
1993 yil 28 mayda BMT Eritreyani 183-a’zo davlat deb tan oladi. Bunga Eritreyaning ozodlik fronti 30 yil davomida Efiopiya hukumati bilan kuraşib kelgani sabab böldi: orada bir neça yuz ming odam qurbon böldi, yana şunça odam qoçqinga aylandi. Ayirmaçilar yirik şaharlarni egallab, özlari da’vo qilayotgan hududni nazoratiga olişga muvaffaq bölişgan. Natijada, 1993 yil bahorida BMT şafeligi ostida mustaqillik töğrisida referendum ötkazilgan va aholining 99,83 qismi Efiopiyadan ajralib çiqişni yoqlab ovoz bergan (davomat 98,5 foiz bölgan). Hozir Eritreya — dunyodagi eng erkin bölmagan va qaşşoq davlatlardan biri, biroq nima bölganda ham, ayirmaçilar öz niyatiga yetişgan.
Bu yagona ehtimolli ssenariy emas. Ayrim holatlarda formal jihatdan davlat ajralib çiqmaydi, biroq mustaqil tuzilma körinişida faoliyat körsatadi. Bunday «bosqiçma-bosqiç ajraliş»ga misol qilib Tayvan va Qoratoğ (Çernogoriya)ni misol qiliş mumkin. Qoratoğ 2006 yilda Serbiyadan töliq mustaqil bölgunga qadar uning bir qismi bölgan.
Tan olinmagan tuzilmalarning davlatçiligi öta mört. Bunday hududlar köpinça xaritalardagi navbatdagi «qora doğ»lar bölib qolişadi. Markaziy hukumat ularni samarali boşqara olmasligi mumkin, köpinça bu davlatlarda harbiylar rahbar böladi, lekin ular ham ma’lum bir hududlarni nazoratida uşlab tura olişmaydi. Mustaqillik uçun kuraşda mağlubiyatga uçragaç, tan olinmagan davlatlar «davlat içidagi davlat»ga aylanib qolişi mumkin — ya’ni hukumat formal jihatdan markaziy hukumatga böysunadi, biroq bu hudud öz qonun-qoidalari asosida yaşay boşlaydi va hattoki öz qurolli kuçlariga ham ega böladi. Bunga işonçli misol — Çeçeniston: bir paytlar u özini özi mustaqil deb e’lon qilgan davlat edi, endilikda Rossiyaga töliq reintegratsiya qilingan esa-da, u yerda Rossiya qonunlari, yumşoqroq qilib aytilganda, töliq amal qilmaydi.
Xalqaro hamjamiyat tan olinmagan qanday davlatlar tan olişga «munosib», qay birlarini tan olib bölmasligi borasida hanuz bir qarorga kela olmagan; masalan, tan oliş qanoatlantirilişi uçun mustaqillik talablariga qança davlat rozi bölişi kerak; özini özi mustaqil deb e’lon qilgan davlatning hokimiyati davlat boşqaruvida neçoğlik samarali.
Bunday har bir holat unikal — şu sababli avtokratlar mexanizmlarning noşaffofligidan xalqaro huquq me’yorlari buzilişini oqlaş sifatida foydalanişi mumkin. Köpgina hollarda bu davlatlar örtasidagi mojaro avj olişi va yangi uruşlar kelib çiqişiga sabab böladi.
Tan olingan davlatni «qayta tan olmaslik» mumkinmi?
Prinsip jihatidan olib qaralganda, mumkin. Biroq, amaliyotda buning ehtimoli juda kam.
Yuqorida nomi tilga olingan 1933 yilgi Montevideo konvensiyasi davlatlarning qöyidagi bazaviy prinsiplarini sanab ötadi:
Doimiy aholi;
Ma’lum bir hudud ustidan nazorat;
Öz boşqaruv tizimi;
Boşqa davlatlar bilan munosabatlarni yölga qöya oliş qobiliyati.
Davlatning rasman tan olinişi, xalqaro tizim a’zolari fikriça, siyosiy tuzilma davlatçilik mezonlariga javob berişini bildiradi.
Davlat öz hududi ustidan vaqtinçalik nazoratni yöqotişi (masalan, okkupatsiya tufayli) yoki özining töğridan töğri majburiyatlarini bajara olmasligi (masalan, fuqarolarning xavfsizligini ta’minlay olmasligi yoki pensiya tölay olmasligi) mumkin. Bunday holatlar uçun siyosatşunoslar failed state (barbod bölgan davlat) iborasini öylab topişgan.
Garçi bunday körinişdagi davlatlarda tan olinmagan davlatlar bilan umumiylik köp (va köpinça mojaro va uruşlar tufayli paydo böladi), «barbod bölgan davlat» içida garçi töla xaos bölsa-da, u azaldan xalqaro miqyosda tan olingani bilan prinsipal farqlanadi. Tan olinmagan davlatlarda esa hammasi aksinça.
Bir marta «tan olingan» davlat statusini olib tan olinmagan davlatga aylanib oliş deyarli mumkin emas. Biroq, qoidadan taşqari holatlar ham böladi. Masalan, Xitoy Respublikasi BMT asosçilaridan biri, SSSR, AQŞ, Fransiya va Buyuk Britaniya qatorida Xavfsizlik Kengaşining doimiy a’zosi bölgan. Biroq, 1940-yillar oxirlarida ularning hukumati fuqarolar uruşida Mao Jyedong boşliq inqilobçi-kommunistlarga mağlub bölişgan. Kommunistlar Xitoy Xalq Respublikasini e’lon qilişgan. Xitoy Respublikasi nazorati ostida faqat Tayvan va bir neçta kiçik orollar qolgan. Sekin asta «tan oliş» Tayvandan XXRga ötib ketgan. Natijada, 1971 yilda Tayvanning BMTdagi örni XXRga olib berilgan. Tayvan öşandan buyon qisman tan olingan davlatligiça qolmoqda.
Mamlakat rahbariyatini «qayta tan oliş» holatlari ham böladi. 1939 yilda Polşa natsistlar Germaniyasi va SSSR tomonidan okkupatsiya qilingaç, Londonda qoçqinlikdagi Polşa hukumati faoliyat körsata boşlaydi. Ikkinçi jahon uruşi davrida bu hukumat polşalik qarşilik körsatuvçi kuçlarni qöllab-quvvatlagan, biroq mamlakat hududini nazorat qilmagan.
Uruş tugagaç, Polşada kommunistik rejim örnatilgaç, qoçqinlikdagi hukumat xalqaro tan olinişdan mosuvo bölgan, biroq harakatdan töxtamagan. Faqat 1990 yilga kelib ötkazilgan saylovlarda ular öz vakolatini demokratik yöl bilan saylangan yangi prezident Lex Valensaga topşirişgan.
Polşa bilan bölib ötgan vaziyat yana röy berişini tasavvur qiliş qiyin. Buning uçun juda köp omillar qöşilişi kerak. Eng kamida qandaydir davlat ikkinçi davlatni töliq bosib olib, uning rahbariyatini mamlakatni tark etişga majburlaşi kerak. RF rahbariyatida bir yarim yil avval xuddi şunday reja bor edi, lekin u öxşamadi. Buyoğiga öxşamasa ham kerak.
