Ğarb va musulmon madaniyatlari bir-birini tan olib, hamkorlikda rivojlana oladimi? - tahliliy suhbat

 — Madaniyatlar töqnaşuvi haqidagi fikr Xantington kaşfiyoti emas, undan oldin Şopengauer, Şpengler kabi faylasuflar aytib ötgan.

Falastin va Isroil örtasidagi töqnaşuvlarni madaniyatga boğlaş notöğri, menimça. Agar şunday bölsa, ikkalasi örtasidagi töqnaşuv madaniyat paydo bölgandan beri bor, degan xulosani keltirib çiqarişi mumkin, bu xavfli xulosa. Uruş yer uçun, siyosiy mavqe uçun bölyapti desak, töğriroq böladi.

Olimjon Davlatov:

 — Jaloliddin Rumiy: ”... bu dunyoda döstlik, duşmanlik, gina-kudurat, adovatlar ham avloddan avlodga ötib keladi”, deydi. Payğambarimizning, uning atrofidagi kişilarning Allohga muhabbati qanday bizga meros bölgan bölsa, dinsizlarga Abu Lahab va Abu Jahllarning merosi bor. To qiyomatga qadar bir-biriga qarşi tuşunçalar örtasida kuraş davom etadi.

Lekin hozir Ğarb va Şarq masalasi bölyapti. Musulmon Şarqida insonning baxt-saodati kelajakda, ya’ni oxiratda böladi, degan tuşunça bor. Şarq uçun insonni inson qiluvçi narsa imondir. Ğarbda esa aql birinçi örinda turadi, imon emas. Şu nuqtai nazardan bu ikki mintaqa madaniyatida farq bor. Lekin madaniyat, ma’rifat tugagan joyda uruş boşlanadi. Bu borada Viktor Alimasov fikriga qöşilaman.

Demakki, uruşlarda maqsad boşqa böladi, faqat madaniyat, inson huquqlari kabi narsalar bilan yopişga harakat qilişadi. Diniy, madaniy faktorlar borligini tan oliş kerak, lekin birlamçi omil emas bular.

Viktor Alimasov:

— Insoniyat paydo bölgandan beri 6 ming yilini sivilizatsiya şaroitida yaşayapti va şundan faqat 292 yil dunyoda uruş bölmagan. Uruş asosçilari sivilizatsiya öçoqlari, madaniyatli xalqlar bölib kelgan ham. Mana şu narsani Isroil va Falastin mojarosiga taqamaslik kerak. Bölmasa, bu uruş tsivilizatsion jarayonda yuzaga kelgan voqelik davomi bölib talqin qilinadi va muammoni yeçiş imkonsiz bölib qoladi. Aytganimdek, hozirgi vaziyatda joy, iqtisodiyot, mavqe kabi omillar bor.

Hamid Sodiq:

— Siyosatşunos sifatida Xantington fikrlariga ham e’tibor qaratamiz. Bunday töqnaşuv bormi-yöqmi, bor deb qabul qilişga majburmiz. Çunki ma’lum bir katta davlatlar mana şu asarlar yoki şu asarlarni yozgan odamlar tafakkur doirasida siyosiy fikr yuritar ekan, biz bu bilan hisoblaşişga majburmiz.

Mavzuni tahlil qilişda ikki tuşunça: davlatçilik va sivilizatsiya masalasini köriş kerak böladi. Amerikalik siyosatşunos Fukuyamo Xantington fikrlari bilan parallel davrda «Tarix tugadi, oxirgi inson yaşayapti. Butun insoniyat ğarbça davlatçilikka ötadi, liberalizm ustun böladi» degan fikrlarni ilgari surdi. Sovuq uruşda SSSR yutqizgaç, Fukuyamo fikrlari maşhur böldi. Lekin keyin ma’lum böldiki, tarix hali tugamagan ekan.

Biz ğarbça sivilizatsiyaning davlat tafakkuridagi hududlarmiz. Davlatçiligimiz liberal-demokratik tafakkur bilan qurilgan. Ya’ni Ğarb tafakkuri asosida Şarq davlatlari ham şakllangan. Şuning uçun Şarq davlatlarining Isroilga nisbatan munosabatida ma’lum bir yumşoqliklarni köramiz.

Tsivilizatsion töqnaşuvlarni qaysidir ma’noda bor deb öylayman. Faqat «tagoqar» şaklda bor. Islom bilan tiraşgan monoteistik ğoyalar bor: yahudiylik va xristianlik. Bular tarixiy jarayonda yutqazdi, ya’ni tsivilizatsion ösişdan töxtadi. Yevropaning özi xristianlikni çerkovga qamadi, çunki haddan taşqari boşqaruvga aralaşar edi. Islom esa ösişda davom etyapti, bu esa töqnaşuvni yuzaga keltiradi.

Öz vaqtida Islom bilan kommunizm töqnaşdi va Islom yengib çiqdi. Xitoydagi kommunizm ham demokratik tamoyillarga ega.

Fukuyamo, Xantington kabi zamonaviy olimlar liberalizm tuşunçasini olib keldi. Liberalizm asosida utilitarizm yotadi, ya’ni umumiy iste’molga asoslangan. Bugun esa Islom va liberalizm töqnaşyapti, neoliberalizm desak ham böladi. Çunki bular umuman boşqa-boşqa tafakkurlardir. Milliy davlatçilik paydo bölişida bu ikki tafakkurlar töqnaşdi. Umumiy aytganda, hozirda tsivilizatsion töqnaşuvlar bor, faqat içki tiktonik körinişda bölyapti.

• Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.

Suhbatni Ilyos Safarov olib bordi.
Tasvirçi – Mirvohid Mirrahimov.
Montaj ustasi –Abduqodir Tölqinov.
Ovoz operatori – Murojdon Sodiqaliyev.