Isroil ustidan xalqaro sud boshlandi: kutilmalar qanday?

Lekin sud hukmi bilan Isroilga ta’sir qilib, hech bo‘lmaganda harbiy harakatlar to‘xtaydi, deb umid qilish mumkin. Hali sudning tugashi ham noma’lum. Ba’zi genotsid masalalari hali ham ko‘rilyapti yoki ijrosi amalda bo‘lgani yo‘q.

Genotsid o‘zi nima? Genotsid – biror bir siyosiy, etnik, diniy omillar asosida biror bir xalqni qirib tashlash, hududdan chiqarib yuborish yoki etnik demografiyasiga, xususan ko‘payishiga to‘sqinlik qilish. 1948 yildagi genotsid bo‘yicha konvensiya qabul qilingan, unga Isroil ham a’zo. Bugungi G‘azoda bo‘layotgan ishlar shu konvensiyaga to‘g‘ri kelyapti, ya’ni tinch aholi o‘ldirilyapti. Lekin isbotlash masalasi ancha vaqt talab qiladi. Turli hujjatlar, videotasvirlar, faktlar, guvohlar kerak bo‘ladi, shuning uchun ish ko‘rilishi bir necha yillarga ham cho‘zilishi mumkin

Shu bilan birga, isbotlar shundoq ham ko‘rinib turibdi. 30 mingdan oshdi qurbonlar, shundan bo‘lsa mingtasi, yoki 2-3 mingtasi HAMAS a’zolari bo‘lishi mumkin, qolgani – tinch aholi, bolalar, ayollar... Genotsid uchun yaxshigina isbot. Ammo huquqiy tomondan isbotlash masalasi bor. Huquq kimning qo‘lida, degan savol ham bor-da. Yuqorida aytganimdek, xalqaro munosabatlarga tayanyapti. Hali isbotlanish qiyin bir masala bo‘lsa, hukm ijrosini ta’minlash bir og‘ir masala.

— Xalqaro hujjatlar tavsiyaviy ahamiyatga ega. Ehtimoliy Haaga sudi qarori Isroil bosqinini to‘xtata oladimi?

— Sud xolis qaror chiqarishiga ishonish mumkin. Sudyalar tarkibida betaraf davlatlar vakillari bor. Ularning qarorlari obektiv bo‘lishi ehtimoli katta. Ammo baribir ijro masalasi qiyin.

Xalqaro munosabatlarda tiyib turish mexanizmi ishlashi kerak. Bugungi xalqaro tizimda esa tiyib turish mexanizmi yo‘q, kim kuchli bo‘lsa, o‘shaning xohishi bo‘lyapti. Shunday bir holatda real qarasak, bu sud qarorlari ijrosi imkonsiz.

— Sud eshituvlari boshlanishi, xalqaro bosim oshishi Netanyahu hukumatiga, urushning borishiga ta’sir o‘tkazadimi?

— Ta’siri bo‘ladi, albatta. Mintaqa davlatlarining bu borada bir qarorga kelishi, pozitsiyaviy tomondan, ikkinchi tomondan urush harakatlari qimmatga tushishi, xalqaro bosimlar ham ta’sir qiladi. Ammo bu ta’sir bir kunda bo‘lmaydi. Qarorlar ijro etilib, sanksion ro‘yxatlar tuzilib, me’yorlar ishlab chiqilgandan keyin ham shu me’yorlarga amal qiladigan ikkinchi qutbda Xitoy, ko‘rfaz arab davlatlari kabi kuchli davlatlar bo‘lishi va talab qilib turishi kerak. Kerak bo‘lsa, amal qilinmagan holatlarda jazo choralari ko‘rilishi lozim. Masalani faqat Haaga sudiga qo‘yib qo‘yish bo‘lmaydi, hukmga amal qiluvchi kuchli davlatlar kerak.

— Nega Turkiya, Saudiya kabi aholisining aksar qismini musulmonlar tashkil etuvchi davlatlar sudga murojaat qilishmadi?

— Baribir bu davlatlarning asosiy iqtisodiy hamkorlari AQSh va G‘arb davlatlari. Ularning shunday darajaga yetishida, iqtisodiy o‘sishida g‘arbdan foydalanilgan. Taroziga solinganda iqtisodiy manfaatlar ustun keldi.

Ikkinchidan, Turkiya – NATOning eng asosiy a’zolaridan biri. Uning xavfsizligi NATO orqali ham ta’minlanadi, NATOda esa Isroilni qo‘llovchi AQSh va G‘arb davlatlari bor. Shunday bir holatda, Turkiya kabi davlatlar xavfsizlik va milliy manfaatlar yuzasidan bunday qarorlarga kelmayapti. Agar real qadamlar tashlasa, o‘ziga og‘ir oqibatlarni olib kelishi, bundan tashqari iqtisodiy blokadaga tushib qolishi mumkin, Turkiya ham, Saudiya ham Eronning holiga tushib qolishni istamaydi.

— Vaziyatga umumiy qaraydigan bo‘lsak, ehtimoliy kutilmalar nimalar?

— AQShda bo‘ladigan saylovlar, boshqa qudratli davlatlardagi siyosiy jarayonlar fonida urushdagi intensivlik pasayishi kerak. Isroil ham yordamlarsiz urush olib borolmaydi. Unga ittifoqchi bo‘lgan davlatlarning ichki va tashqi dunyoda obro‘si tushib ketayotgani uchun ham Isroilga ta’sir qilinadi. Shu ma’noda intensivlik to‘xtaydi, deb umid qilamiz.

Isroil oxirigacha bormoqchi bo‘lyapti, bu taktik jihatdan g‘alaba olib kelishi mumkin, lekin strategik jihatdan mag‘lub bo‘ladi. Buni AQSh ham, G‘arb ham biladi. Isroilning e’lon qilib qo‘ygan strategik rejalari bor, shuning uchun u birdan to‘xtamaydi. Ammo Isroilga yordam cheklanadi va intensivlik to‘xtaydi. Genotsid sifatida tarixda qolsa, bir necha o‘n yildan keyin og‘ir oqibatlar bilan Isroilning boshiga tushadi.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlashdi.