Markaziy Osiyodagi köhna havo qönalğasi – Toşkent aeroporti tarixi
|20:07 / 09.03.202417 99612 min
Toşkent aeroporti yölovçi ötkaziş böyiça Markaziy Osiyoda Ostona va Olmaota aeroportlaridan söng uçinçi örinda turadi. Özbekistonda köplab aviakompaniyalar taşkil etildi, köplab xorijiy davlatlar aviakompaniyalariga mamlakatimizga parvoz qilişga ruxsat berilyapti. Şu sababli yaqin kelajakda Toşkent aeroporti yölovçi ötkaziş böyiça mintaqada birinçi öringa çiqişi taxmin qilinmoqda.
Foto: Transport vazirligiFoto: Transport vazirligi
Özbekiston fuqaro aviatsiyasi tarixi 1921 yildan boşlanadi. Öşanda Aşxobod-Kerki-Termiz yönalişida ilk bor yölovçi samolyoti parvoz qiladi. Köp ötmay Toşkentda aerodrom quriş harakatlari boşlanadi.
1923 yil mart oyida “Dobrolet” ixtiyoriy havo flotining Butunrossiya jamiyati taşkil etiladi. Öşa yili avgust oyida jamiyatning Örta Osiyo bölimi tuziladi va Özbekistonda fuqaro aviatsiyasini yölga qöyiş işlari boşlanadi.
Yirik şaharlar orasida havo qatnovlarini yölga qöyiş imkoniyatlari örganilib, aerodromlar taşkil etiş uçun joy tanlaş va uçiş-qöniş yölaklarini taşkil etiş uçun işlar boşlanadi.
Öşa paytda juda katta hududda joylaşgan Markaziy Osiyo respublikalarining turli şaharlari faqat temiryöl tarmoği orqali boğlangan, avtomobil yöllari tarmoği yöq edi.
Fuqaro aviatsiyasi eng avvalo rahbarlar uçun zarur edi. Çunki Toşkentdan Samarqand, Buxoro, Aşxobod yoki Olmaotaga maşina qatnovi yöq, ot yoki tuyada oylab, temiryöl orqali haftalab yöl bosiş kerak bölardi.
Qolaversa, hali joylarda sovet hokimiyati örnatilmagani uçun respublika rahbarlarining karvon bilan otda yurişi yoki uzoq hududlarga poyezdda ketişi birmunça xavfli edi. Ana şular inobatga olinib Toşkentda aerodrom quriş işlari boşlanadi.
1923 yilning yozida Moskvadan yuborilgan mutaxassislar tomonidan Toşkent aerodromining asosiy va zaxira maydonlarini quriş işlari boşlanadi.
Toşkentdagi aerodrom, 1920-yillar ikkinçi yarmi
Şu bilan birga harbiy havo kuçlarida xizmat qilib kelayotgan ba’zi uçuvçilar va aviatsiya mutaxassislari “Dobrolet”ga ötkaziladi. Söng dastlabki oltita “Yunkers” Toşkent aviatsiya otryadiga topşiriladi.
1924 yil 3-12 may kunlari Toşkent-Pişpek-Olmaota yönalişi böyiça avval sinov parvozi ötkaziladi. Keyin esa yölovçi taşiş parvozlari amalga oşiriladi.
Şu tariqa 12 may Özbekistonda fuqaro aviatsiyasining boşlanişi sifatida tarixda qoladi. Köp ötmay Toşkent-Buxoro-Xiva-Törtköl, Toşkent-Buxoro-Qarşi-Termiz qatnovlari ham oçiladi.
Öşa paytda Özbekistonning poytaxti Buxoro şahrida bölgani uçun “Dobrolet”ning asosiy bazasi şu şaharda joylaşgandi.
Kiçik aerodromda “Sovpiç” va “Farman”, şuningdek xorijda işlab çiqarilgan bir qança samolyotlar bor edi. Uçuvçilar juda oğir şaroitlarda işlaşardi.
Mavzuga oid
1924 yilning sentabr oyida Kogon-Toşhovuz-Xiva yönalişi böyiça samolyotlarning doimiy parvozi yölga qöyiladi. Yil oxirigaça Özbekistondagi barça avialiniyalar orqali mingga yaqin yölovçi, 200 km poçta va 5 tonna yuk taşiladi.
1924 yilda Buxoro aerodromida samolyotlarni ta’mirlaydigan dastlabki ustaxona oçiladi. 1925 yilda parvozlar soni yanada köpayadi va yölovçi va yuk taşiş hajmi ham oşadi.
Bu paytga kelib Toşkentdagi aerodrom ham işlay boşlagandi. U hozirgi aeroportning çap tomonida joylaşgan edi.
Toşkent aeroporti, 1930 yil
1930 yilga kelib yölovçi samolyotlari ança takomillaşgan, ularning yölovçi taşiş va yuk ortib yuriş imkoniyatlari oşgan edi. Şuningdek, biroz mukammallaşgan samolyotlar uzoq masofalarga parvoz qila boşlagandi.
Özbekiston aviatsiya boşqarmasining eng yaxşi uçuvçilari va aviatsiya mutaxassislari PS-90, PS-40 va Po-2 (U-2) samolyotlarida yölovçilar va yuklarni ommaviy taşişni boşlaydi.
Yangi yönalişlar oçiladi, yölovçilar soni köpayadi, xizmat körsatiş uçun yangi Li-2, Il-12, Il-14 va qişloq xöjaligi An-2 samolyotlari olib kelinadi.
Samolyotlar Toşkentdan Duşanbe, Toşhovuz, Pişpek va Olmaotadan taşqari respublikaning barça viloyat markazlariga va yirik şaharlariga uça boşlaydi.
Toşkent va Moskva örtasidagi ilk parvoz ham şu yili amalga oşiriladi. 1930 yil 8 avgust kuni Moskvadan uçgan samolyot Toşkentga kelib qönadi. Bu parvoz Xarkov şahrida işlab çiqarilgan K-4 samolyotida amalga oşiriladi. Masofa uzoqligi uçun K-4 bir neçta şaharlarga qönib ötadi.
Köp ötmay Toşkent aerodromidan birinçi xalqaro qatnov Afğoniston poytaxti Qobul şahriga amalga oşiriladi.
1931 yilda Toşkentda birinçi özbek uçuvçisi Abdusamat Taymetov uçuvçilar tayyorlaş maktabini oçadi. Oradan 2-3 yil ötgaç uning birinçi öquvçilari Moskva, Çorjöy, Duşanbe va Öş şaharlariga parvoz qila boşlaşadi. Taymetovning şogirdlari orasida ikki nafar qiz Başorat Mirboboyeva va Oqila Ulayeva ham bölgan.
Abdusamat Taymetov
1932 yilda Toşkentda Fuqaro aviatsiyasining Örta Osiyo boşqarmasi taşkil etiladi. Şundan söng Toşkent aerodromi kengaytirilib, unga xalqaro aeroport maqomi beriladi. 1932 yil Toşkent aeroporti taşkil etilgan yil sifatida tarixda qoladi.
1940 yilga kelib odam taşiş körsatkiçi ança oşgan, Toşkentdan Markaziy Osiyo şaharlariga doimiy parvozlar yölga qöyilib bölgan edi.
1941 yil yozda nemislar SSSRga hujum qilgaç mamlakat ğarbidagi köplab zavod va fabrikalar Özbekistonga köçirila boşlanadi. Ular orasida Moskva viloyatida joylaşgan Ximki şaharçasidagi aviatsiya zavodi ham bor edi.
Toşkentdagi aviatsiya işlab çiqariş birlaşmasi taşkil etilgaç, unga V.Çkalov nomi beriladi va bu yerda front uçun harbiy samolyotlar işlab çiqarila boşlanadi.
Öşa paytda Fuqaro aviatsiyasi Örta Osiyo boşqarmasining aksariyat uçuvçilari frontga jalb qilinadi. Faqat zarur qatnovlarda xizmat qilayotgan uçuvçilar olib qolinadi.
Frontga jalb qilinganlar orasida Abdusamat Taymetov ham bor edi. 1945 yilda Germaniyaning sözsiz taslim bölgani haqidagi aktni aynan u Berlindan Moskvaga yetkazib kelgan edi.
1943 yilda uruşda tub buriliş bölib, nemislar çekina boşlagaç Toşkentdagi aviatsiya zavodiga fuqaro aviatsiyasi uçun samolyot tayyorlaş ham yölga qöyiladi.
Toşkentdagi aviatsiya zavodida front uçun samolyot.
Uruşdan söng
1946 yilda SSSRda ança zamonaviy hisoblangan An-12 samolyoti işlab çiqariladi. Bu samolyot 4 ming ot kuçiga ega bölgan törtta dvigatel bilan jihozlangan bölib, u soatiga 600 km tezlikda uça olardi.
1946 yilda ana şu An-12 samolyoti ilk marta 2 820 km uzunlikda bölgan Moskva-Toşkent yönalişida töxtamasdan uçib borişga muvaffaq böladi. 1947 yilda An-12 samolyotlaridan Toşkentdagi boşqarmaga ham beriladi va ular yölovçi taşiy boşlaydi.
1950-yillarda Toşkentdagi aviatsiya zavodida ança zamonaviy bölgan Il-14 samolyotlari işlab çiqariladi. Bu samolyot xorijiy qatnovlarga ham qöyiladi. Şundan söng Toşkent aeroporti Örta Osiyodagi asosiy xabga aylanadi.
Moskvadan Janubiy-Şarqiy Osiyoga uçayotgan samolyotlar Toşkentda qönib ötardi. Şuningdek, Afğoniston, Pokiston, Hindiston, Viyetnam, Laos kabi davlatlarga parvozlar boşlanadi.
Özbekistonda fuqaro aviatsiyasi rivojlanib borar ekan, 1950-yillar boşida Samarqandda ham alohida aviatsiya öquv-maşq otryadi taşkil etiladi.
Keyinroq esa Özbekiston fuqaro aviatsiyasi boşqarmasi tarkibida Toşkent aviaotryadidan söng ikkinçi bölib Samarqand aviaotryadi ham taşkil etiladi. Şundan söng köhna şahardan ham sobiq ittifoqning köplab şaharlariga doimiy qatnovlar yölga qöyiladi.
1950-yillardan boşlab fuqaro aviatsiyasi yangi bosqiçga kötariladi. Turboreaktiv dvigatellar bilan jihozlangan Tu-104 va parrakli Il-18 samolyotlari keltiriladi hamda ularga texnik xizmat körsatiş joriy qilinadi.
Toşkent aeroporti, 1960-yillar.
Toşkent aeroporti zaxirasida birinçi vertolyotlar Mi-1, Mi-4 va Ka-26 paydo böladi.
1958 yilda Toşkent aeroporti 1-sinfga kiruvçi xalqaro aeroport maqomini oladi. Oradan 2 yil ötgaç Özbekiston fuqaro aviatsiya boşqarmasi yanada zamonaviy bölgan Il-18 samolyotlaridan foydalana boşlaydi.
1960-yillarda fuqaro aviatsiyasi Özbekiston boşqarmasiga An-24, Yak-40, Il-62, Tu-134, Tu-154 va boşqa samolyotlar beriladi. Ularga xizmat körsatiş joriy qilinadi.
Natijada Toşkent aeroportidan Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg), Novosibirsk, Sverdlovsk (hozirgi Yekaterinburg), Çelyabinsk va Simferopolga, şuningdek Boltiqböyi respublikalariga, Kavkazga hamda Uzoq Şarqdagi şaharlarga töğridan töğri qatnovlar yölga qöyiladi.
1965 yilda Toşkentda An-22 nomli samolyotni işlab çiqariş boşlanadi. Bu samolyotning uzunligi 58 metr, qanotlarining uzunligi 64 metr bölib, unga har biri 12 ming ot kuçi bölgan törtta dvigatel örnatilgan edi.
Samolyot ana şu dvigatellar yordamida 60 tonna yukni 5 500 km masofaga töxtamasdan uçib yetkazib bora olardi.
Aytgança, SSSRda işlab çiqarilgan ilk tovuşdan tez uçuvçi Tu-144 samolyotining dastlabki rasmiy qatnovi Moskva-Toşkent-Moskva yönalişida amalga oşirilgandi.
Tovuşdan tez uçuvçi Tu-144 samolyoti Toşkent aeroportida. 1970-yillar boşlari.
Bu samolyot tovuşdan tez uçgani uçun uning qönişi uçun uzun uçiş-qöniş yölagi kerak bölardi. Toşkent aeroporti bu talablarga javob berardi.
Öşanda Tu-144 soatiga 2 500 km tezlikda parvoz qilib, Moskva va Toşkent orasidagi masofani 1 soat 50 minutda uçib ötgandi.
Afsuski dvigatellarining texnik jihatdan mukammal emasligi tufayli Tu-144 samolyotlarining parvozi tez orada töxtatiladi. Qolaversa, SSSRdagi juda köplab aeroportlarning uçiş-qöniş yölagi qisqa edi va Tu-144 lar qöna olmasdi.
1970-yillarda Toşkentdagi aviatsiya birlaşmasi Il-76 transport samolyotlarini işlab çiqara boşlaydi va Toşkent aeroporti bu turdagi samolyotlar uçun asosiy baza bölib qoladi.
1970-1980-yillarda Özbekistonda fuqaro aviatsiyasi jadal rivojlanişda davom etadi. Respublikada bir neçta yuqori samarali navigatsiya vositalari va aloqa vositalari bilan jihozlangan yirik aeroport va majmualar quriladi.
Jumladan, Toşkent aeroportining yangi binosi (u hozir ham xizmat körsatişda davom etmoqda) öşa yillarda quriladi.
Şuningdek, Toşkent aeroporti xodimlari va mutaxassislar Moskvadan söng ikkinçi bölib keng fyuzelyajli Il-86 yölovçi taşiş samolyotini yerdan boşqarişni özlaştiradi.
Toşkent aeroportining hozirgi binosi 1970-1980-yillarda qurilgan
Mustaqillikdan söng
1991 yilda Özbekiston mustaqil bölgaç, oradan beş oy ötib, 1992 yil 28 yanvarda “Özbekiston havo yöllari” milliy aviakompaniyasi taşkil etiladi.
Mustaqillikdan keyin ilk xalqaro qatnov (sobiq ittifoq respublikalaridan taşqari) 1992 yilda Il-62 samolyoti bilan Londonga amalga oşiriladi.
Şundan söng Yevropa va Amerikada işlab çiqariladigan Airbus va Boeing samolyotlari ham xarid qilinadi. Ilk Airbus A-310 1993 yilda, birinçi Boeing 1996 yilda xarid qilinadi.
Köp ötmay Airbus va Boeing samolyotlarini boşqariş uçun mutaxassislar tayyorlana boşlanadi. Bundan taşqari, bu ikki turdagi samolyotlarga texnik xizmat körsatiş taşkil etiladi.
Bugun Toşkent aeroportidan dunyoning köplab şaharlariga parvozlar amalga oşiriladi. Şuningdek, aeroport mutaxassislari charter reyslarni hisobga olgan holda, Osiyo va Yevropa mamlakatlariga parvozlarni amalga oşiruvçi samolyotlarga xizmat körsatadi.
Jahon amaliyotida birinçi marta respublika hududidan taşqarida havo kemalarini avariyasiz işlatiş va texnik xizmat körsatiş tizimi yölga qöyiladi.
Toşkent aeroportining hozirgi körinişi. Foto: Transport vazirligi
1990-yillarning örtalaridan boşlab xorijiy kompaniyalar bilan hamkorlikda Toşkent aeroportida ta’mirlaş işlari olib boriladi. Bunda uçiş-qöniş yölaklari ta’mirlanadi.
Şuningdek, aeroportga “Simens” kompaniyasi tomonidan işlab çiqarilgan eng yangi yoruğlik signalli qöniş tizimi örnatiladi. Buning natijasida aeroport ikkinçi IKAO toifasini oladi.
Bundan bir neça yillar avval Toşkent aeroportida yangi terminal quriladi. Toşkent-3 nomi berilgan bu terminal asosan mahalliy qatnovlar uçun xizmat qiladi.
2023 yil kuzda Toşkent aeroportini rekonstruksiya qiliş işlari boşlandi. Işlar 2025 yilning oxirigaça davom etişi va aeroport butunlay yangi qiyofaga keltirilişi aytildi.
Ma’lumot uçun, 2023 yilning birinçi yarmida Toşkent aeroportida yölovçi ötkaziş qariyb 40 foizga oşgan va 3 million kişini taşkil etgandi.
