Albaniyadagi yuz minglab bunkerlar – Bolqondagi mitti davlat nega SSSRdan himoyalanmoqçi bölgandi?

Stalin tarafdori

1953 yil 5 mart kuni SSSRni 31 yil boşqargan Iosif Stalin vafot etadi. Şundan söng SSSRda yuqori martabali şaxslar örtasida taxt uçun zimdan raqobat boşlanadi.

Bunda Xruşçyov, Beriya va Stalinning eski safdoşlari Molotov, Voroşilov hamda Kaganoviçdan iborat guruh özaro raqobatlaşadi. Oxir-oqibat Xruşçyov yutib çiqadi va SSSR rahbari böladi.

U eng avval öziga qarşi çiqqanlarni, bundan taşqari Stalin qatağonlarida boş rollarni ijro etgan amaldorlarni işdan çetlaştiradi. Ayrimlari qamaladi.

Undan söng mamlakatda Stalinni qoralaş kompaniyasi boşlanadi. 1956 yilda Nikita Xruşçyov partiyaning XX s’yezdida «Şaxsga siğiniş va uning oqibatlari» haqida ma’ruza qiladi va Stalin davrida qilingan işlarni keskin qoralaydi. “Xalqlar dohiysi” deb ta’riflanadigan Stalinning özini «qonxör va zolim edi» deb ataydi.

Sovet rahbarining s’yezdda qilgan ma’ruzasi va Stalinni qoralaşi Broz Tito kabi Anvar Xöjaga ham yoqmaydi. Şundan söng SSSR va Albaniya örtasidagi munosabatlar sovuqlaşa boşlaydi.

1962 yilda Albaniya kommunistik davlatlar harbiy blogi – Varşava şartnomasi taşkilotidagi iştirokini töxtatadi. 1968 yildan undan çiqib ketadi.

Anvar Xöja Moskva bilan munosabatlarning sovuqlaşişi salbiy oqibatlar keltirib çiqarişi mumkinligini bilib turardi. Öşa paytda SSSR Albaniyani bosib olib, Anvar Xöjani ağdarib taşlaşi, yoki Moskva bu işni boşqalarning qöli bilan qilişi mumkin edi.

Gap şundaki, öşa paytlarda Albaniya özining qöşnisi Gretsiya va hatto sotsialistik lagerga kiruvçi Yugoslaviya bilan ham yaxşi munosabatda emasdi.

Bunga sabab, Albaniya har ikki davlat hududidagi etnik albanlar yaşaydigan hududlarni da’vo qilardi. Ma’lumot uçun, Yugoslaviya tarkibida bölgan Makedoniya va Serbiya respublikalarida va Gretsiya şimolida etnik albanlar yaşaydigan hududlar bor edi.

Ana şunday vaziyatda Moskva Yugoslaviyani Albaniyaga qarşi gijgijlaşi va serblar yordamida Anvar Xöjani taxtdan ağdarib taşlaşi mumkin edi. Öşa paytda Albaniyani şimol va şarq tomondan Yugoslaviya örab turar va ikki davlat juda katta hududda çegaradoş edi.

Agar Moskvadan işora bölsa istalgan vaqtda serblar Albaniyaga bostirib kirişga tayyor edi. Ana şunday vaziyatda Anvar Xöja mamlakatning barça hududlarida bunkerlar qurişga buyruq beradi. Natijada kiçik bir davlatda 20 yildan oşiqroq vaqtda 100 mingdan oşiq (!) bunker quriladi.

Bunkerlar

Albaniya Moskva bilan munosabatlarda masofa saqlaşga ötar ekan, mamlakat yangi harbiy doktrina qabul qiladi. Unda mamlakat har doim taşqi kuçlar hujumiga tayyor turişi va bu yölda xalq frontiga tayanişi közda tutilgandi.

Öşa paytda mamlakatning har bir erkak aholisi 18 yoşga yetganda harbiy xizmatni ötaşi, söng doimiy harbiy zaxira sifatida hisobda turişi belgilab qöyilgandi.

Ma’lumot uçun, SSSRda ham şunday bölgan. Soğligida muammo bölmagan yigitlar harbiy xizmatga çaqirilgan va ikki yil (1970-yillargaça uç yil) harbiy xizmatni ötaşi şart bölgan. Harbiy xizmatni ötab bölganidan söng qariyb 50 yoşigaça harbiy zaxirada hisobda turgan.

Bundan taşqari, harbiy doktrinada mamlakat böylab barça joyda beton bunkerlar qurilişi va ularda doim harbiylar sergak turişi belgilab qöyilgandi.

1960-yillarda mamlakat böylab bunkerlar qurilişi boşlanadi va jarayon 1989 yilgaça davom etadi. Bunkerlar temir-betondan mustahkam qilib, joyiga qarab turliça qilib quriladi.

Bunkerlarning usti gumbazsimon bölib, ularning kiçiklariga 2 kişi, kattalariga esa bir-ön nafar odam siğardi. Bunkerlarning tört tomonida dotlar qilingan bölib, ularga öqotar qurollar joylaştirilardi.

Ular butun mamlakat böylab barça joylarda, şahar va qişloqlarda, ekin maydonlari, adirlar hamda toğlarda, hatto dengiz sohillarida ham quriladi.

Yirik şaharlar va poytaxt Tirana atrofidagi bunkerlarning aksariyati yerosti yölaklari orqali bir-biriga boğlangandi.

Eng köp bunker Tirana atrofida beş qator qilib qurilgandi. Mabodo duşman bostirib kelsa ham quruqlik orqali poytaxtga kira olmasdi.

Qariyb 20 yilda umumiy hisobda 200 ming atrofida bunker quriladi. Ba’zi ma’lumotlarda ularning soni 100 ming bölgani, boşqasida esa 500 mingga yetişi haqida yozilgan.

Biroq Albaniya hududi unça katta emasligi inobatga olinsa 500 mingta bunker qurilgani haqidagi ma’lumot haqiqatga töğri kelmaydi.

Öşa paytda garçi qulay geografik mintaqada joylaşgan bölsa ham Albaniya Yevropadagi eng kambağal davlatlardan biri edi. Bu davlat SSSR bilan masofa saqlar, Ğarb bilan hamkorlik qilmas, oqibatda iqtisodiy rivojlanişi juda sust edi.

Ana şunday şaroitda Anvar Xöja mamlakatni bunkerlarga töldiriş uçun juda katta mablağlarni sarflab yuboradi. 1985 yilda u vafot etadi. Biroq uning örniga kelgan Aliya Ramiz ham mamlakatda bunkerlar qurişni davom ettiradi.

Bunkerlar qurilişining töxtatilişi

1989 yilga kelib bunkerlar quriş töxtatiladi. Bunga sabab Albaniya mustaqilligi uçun xavf biroz bartaraf bölgandi.

Gap şundaki, ötgan asrning ikkinçi yarmida Albaniya uçun eng jiddiy xavf tuğdirgan davlatlar SSSR va Yugoslaviya edi. Sovet ittifoqi parçalanib ketgandan söng köp ötmay Yugoslaviya ham parçalandi.

Ma’lumot uçun Yugoslaviya tinç parçalanmaydi. 1991-1992 yillarda Yugoslaviya tarkibidagi respublikalar öz mustaqilligini e’lon qilgaç serblar ularga qarşi uruş boşlaydi va u bir neça yilga çöziladi.

Şundan söng Albaniyada qurilgan bunkerlar öz ahamiyatini yöqotadi va yangilarini quriş töxtatiladi. Köp ötmay ulardan boşqa maqsadlarda foydalana boşlaşadi. Kimdir kafe, ikkinçisi boşqa xizmat körsatiş şoxobçasi oçadi.

Hatto ayrimlar yirikroq bunkerlarni ta’mirlab, uni uy qilib ham olişadi. Yana kimdir bunkerlardan molxona yoki omborxona sifatida foydalanmoqda.

Foydalanişning iloji bölmaganlari qarovsiz qoladi. Infratuzilmaga xalaqit berganlari buzib taşlanadi. Şunday bölsa ham bugun Albaniyada 100 minglab bunkerlar saqlanib qolmoqda.

Mamlakatga keladigan sayyohlarga uning e’tiborga sazovor bölgan joylari bilan birga bir paytlar mamlakat himoyasi uçun qurilgan bunkerlarni ham körsatişadi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.