“Putinning samolyoti” – Il-96 samolyoti tarixi

Samolyotdan foydalaniş 1993 yilda boşlanadi. Öşa yili 14 iyul kuni Aeroflotga tegişli Il-96 samolyoti Moskva – Nyu-York – Moskva yönalişida birinçi tijoriy parvozni amalga oşiradi.

Şundan söng yana bir neçta Il-96 foydalanişga topşiriladi va ular dunyoning turli şaharlariga parvoz qila boşlaydi.

1993 yilda Il-96-300 biroz takomillaştiriladi, fyuzelaj biroz uzaytiriladi va bu model Il-96M\T nomi bilan işlab çiqariladi. 1997 yilda Il-96-400 modeli tayyorlanadi.

Il-96 samolyotlari asosan Voronejdagi aviatsiya işlab çiqariş birlaşmasida tayyorlangan.

Il-96-300 ning texnik xususiyatlari

• Uzunligi – 55,3 metr (Il-96-400 64 metr);
• Qanotlar uzunligi – 57,6 metr (Il-96-400 60,1 metr);
• Salonning eni – 5,7 metr;
• Yölovçilar siğimi – 300 kişi (Il-96-400 da 435 kişi);
• Maksimal tezligi – soatiga 900 km;
• Yoqilği siğimi töldirilganda parvoz qiliş masofasi (töla yuk bilan) – 9 000 km (böş holda 15 000 kmgaça);
• Parvoz qiliş balandligi – maksimal 12 000 km;
• Ekipaj soni – 3 kişi;
• Dvigatellar soni – 4 ta.

Fuqaro aviatsiyasidan foydalanilgan Il-96 samolyotlarida yölovçilar uçun garderob, şuningdek, 7 ta hojatxona qilingan. Qişki mavsumda bir neçta örindiq olib taşlanib, qöşimça garderob qilingan.

Il-96 ning turli modellari

Il-96-300. Il-96 samolyotlarining dastlabki modeli şunday atalgan. Il-96 ning turli rusumlaridan umumiy hisobda 30 ta işlab çiqarilgan va ulardan 20 tasi Il-96-300 samolyoti hisoblanadi. 2009 yilda Il-96-300 işlab çiqarişdan olib taşlanişi aytilgan edi.

Il-96-300PU\PU(M1). Bu samolyot Il-96-300 bazasida Rossiya prezidenti uçun maxsus işlab çiqarilgan rusum hisoblanadi. Undan jami beşta tayyorlangan.

Il-96-300PU samolyotining birinçisi 1995 yil Boris Yelsin uçun tayyorlangan. Putin uçun tayyorlangan ikkinçisi ilk bor havoga 2003 yilda kötarilgan. Uçinçisi 2012 yilda, törtinçisi 2013 yilda, beşinçisi 2015 yilda ilk bor parvoz qilgan.

Hozirgi paytda Putin uçun Il-96-300PU samolyotidan yana ikkita buyurtma berilgan. Ularning qaçon tayyor bölişi aniq emas.

Il-96-400. Bu samolyot Il-96 samolyotining takomillaştirilgan rusumi hisoblanadi. U Il-96-300 ga qaraganda 10 metrga uzunroq, qanoti ham biroz katta. Unga 435 nafar yölovçi joylaşa oladi.

Il-96-400T. Bu samolyot Il-96-400 samolyotining özi. Faqat u yölovçi emas, yuk taşiş uçun moslaştirilgan. Il-96-400T ning dastlabkisi 1997 yilda tayyorlangan. 2007 yilda undan yana bitta işlab çiqariladi.

Dastlabki ikkita Il-96-400T samolyotlaridan uzoq vaqt “Atlant-Soyuz” xususiy aviakompaniyasi foydalanadi (keyinçalik u nomini “Moskva aviakompaniyasi” deb özgartirgan).

Aviakompaniya yana ikkita şunday rusumdagi samolyotlarni buyurtma beradi. Biroq moliyaviy muammolar tufayli xarid qila olmaydi. Işlab çiqaruvçi ularni Mudofaa vazirligiga sotadi.

Il-96-400TZ. 2015 yilda Rossiya Mudofaa vazirligi işlab çiqaruvçidan Il-96-400TZ deb nomlangan yana ikkita samolyotni buyurtma bilan oladi. Ular boşqa samolyotlarga havoda yoqilği quyişga moslaştirilgan edi.

Şuningdek, yuk ortib yurişga möljallangan Il-96T transport samolyoti, 1990-yillar örtalarida xorijliklar bilan hamkorlikda tayyorlangan Il-96MO, Il-96-400M kabi samolyotlardan bir donadan tayyorlangan.

Sönggi yillarda rossiyalik aviasozlar yuk taşişga möljallangan Il-96-500 va Il-96-550 rusumli yölovçi samolyotini tayyorlaş ustida iş olib borişgan. Biroq ularning qaçon foydalanişga topşirilişi aniq emas. Il-96-550 samolyoti avvalgi rusumlardan ham yirikroq bölişi va unga 550-600 nafar yölovçi siğişi mumkinligi aytilgan xolos.

Putinning samolyotlari

Sovet davrida SSSR rahbarlari Nikita Xruşçyov va Leonid Brejnev Il-18 va Tu-114 samolyotlarida parvoz qilgan. Keyinçalik Il-62 işlab çiqarilgaç Brejnev, Yuriy Andropov, Konstantin Çernenko va Mixail Gorbaçyov şu samolyotda parvoz qilgan.

SSSR parçalanib ketgaç, Rossiyaga Boris Yelsin prezident böladi va u navbati bilan bir neçta samolyotlardan foydalanadi. Jumladan, Yelsin Il-62, Tu-154, Tu-134 va Tu-114 samolyotlarida parvoz qilgan.

Rossiya prezidentlari şu paytgaça jami beşta Il-96 samolyotlaridan foydalangan. Şundan törttasi Putin uçun tayyorlangan. Dastlabkisi Il-96-300PU samolyotidan 1996 yilda Yelsin foydalana boşlagan.

2000 yilda Rossiyaga Putin rahbar bölgaç, 2003 yilda unga boşqa Il-96 tayyorlab beriladi. 2008 yilda prezidentlik Dmitriy Medvedevga ötgaç, u Rossiya prezidenti foydalanadigan aviaparkni yana ikkita Il-96 bilan töldirişini aytadi.

2012 yilda uçinçi, 2014 yilda törtinçi Il-96 samolyoti Rossiya prezidenti aviaparkiga topşiriladi. 2015 yilda Putinga beşinçi Il-96 samolyotini taqdim etişadi.

2015 yilda Rossiya prezidenti uçun yana ikkita Il-96 samolyotlari buyurtma beriladi. Ular 2017 va 2018 yillarda foydalanişga topşirilişi kerak edi. Biroq Putin va uning jamoasi bu samolyotlarni qabul qilib olgani haqida ma’lumot topilmadi.

Sönggi ma’lumotlarga köra, şu paytgaça işlab çiqarilgan 30 ta Il-96 dan 14 tasi parvoz qilişda davom etmoqda. Ularning 11 tasidan rossiyaliklar, 3 tasidan kubaliklar foydalanişmoqda.

11 ta Il-96 foydalanuvdan çiqarilgan va ular turli joylarda saqlanmoqda. Ular orasida Kubaga sotilgan yana bitta Il-96 ham bor.

Uçta Il-96 metallolomga topşirilgan. Yana uçta samolyot işlab çiqariş bosqiçida. Hozirça ularning qaçon foydalanişga topşirilişi aniq emas.

Turli yillarda Il-96 samolyotlarini işlab çiqarib, Xitoy, Suriya, Zimbabve va Eron aviakompaniyalariga sotilişi haqida xabarlar çiqqan. Biroq keyinçalik turli sabablarga köra bu işlar amalga oşmagan.

Il-96 samolyotlarining narxi oddiy rusumda 100 million dollarga narxlanadi. Ularga qöşimça jihozlar örnatilsa, narxi bundan ham balandroq böladi. Masalan, Putin foydalanadigan Il-96 qariyb 150 mln dollarga baholanadi.

Putin foydalanadigan samolyotlar “Rossiya” maxsus uçuvçi otryadi korxonasi hisobida turadi. Ularga FXX maxsus nazorati ostida texnik xizmat körsatiladi.

2021 yilda Putinning samolyotini boşqargan va unda ekipaj komandiri bölgan Vladimir Popov prezidentni olib yuradigan Il-96 haqida gapirib bergandi.

Uning aytişiça, Putinni olib yuradigan Il-96 larda xavfsizlik yuqori darajada ta’minlangan. Samolyotlar radiolokatsion, radiotexnik, optik-elektron va vizual nazorat bilan ta’minlangan.

Şuningdek, sobiq uçuvçi Il-96 larda barça uskunalar favqulodda vaziyatlar uçun ikkitadan, hatto ba’zi uskunalar undan ham köp örnatib çiqilganini aytgan. Ya’ni biri işlamay qolsa, ikkinçisidan foydalaniladi.

“Prezidentni olib yuradigan Il-96 da törtta dvigatel bor. Ularning ikkitasi işdan çiqsa ham, qolgan ikkitasi kerakli balandlikka kötarila oladi va belgilangan tezlikda parvozni davom ettiradi. Agar samolyot belgilangan balandlikda va tezlikda uçayotgan bölsa, uçta dvigatel işdan çiqqan taqdirda ham, qolgan bittasi yana 800 km masofani uçib öta oladi va qönadi”, deydi Popov.

Il-96 samolyotlari bilan sodir bölgan noxuş hodisalar

Birinçi hodisa. 2004 yil 5 oktyabr kuni Rossiya ommaviy axborot vositalari Putinni olib yuradigan Il-96 bilan sodir bölgan avariya haqida yozib çiqadi. Unga köra, öşa yili 29 senyabr kuni Portugaliya poytaxti Lissabon şahridagi xalqaro aeroportdan havoga kötarilayotgan Il-96 quşlar galasiga duç keladi.

Oqibatda quşlar samolyot dvigateliga şikast yetkazadi va Il-96 havoga kötarila olmaydi. Şundan söng uning parvozi bekor qilinadi. Öşanda Putin samolyotda bölmagan deyiladi.

Aslida bu hodisa haqida heç kim bilmasligi ham mumkin edi. Öşanda samolyotlar parvozini foto va videoga oluvçi portugaliyalik spoter Migel Klaudio aynan Il-96 bilan sodir bölgan hodisani kuzatgan va suratga olgandi. Uning xabaridan söng Putinning samolyoti Lissabon aeroportidan parvoz qilayotganda favqulodda holga tuşgani haqida barça xabardor böladi.

Ikkinçi hodisa. 2005 yil 2 avgust kuni davlat taşrifi bilan Finlandiyaga borgan Putin orqaga qaytiş uçun Turku şahri aeroportida turgan Il-96 ga çiqadi. Biroq texnik muammolar tufayli samolyot parvoz qila olmaydi.

Şundan söng Rossiyadan zaxirada turgan Il-62 çaqiriladi va şu samolyot Putinni Rossiyaga olib qaytadi. Keyinçalik Il-96 ning tormoz tizimi işdan çiqqani va bu muammo boşqa Il-96 larda ham borligi oydinlaşadi.

Şundan söng Rossiyada Il-96 samolyotlari parvozi bir muddat taqiqlanadi. Finlandiyadagi samolyotni Rossiyaga qaytarib olib keliş uçun Rossiyada Il-96 ning tormoz tizimi tayyorlanadi. Söng ehtiyot qismlar Finlandiyaga olib borilib, samolyot tuzatiladi va Rossiyaga olib kelinadi. Boşqa Il-96 larning tormoz tizimi ham juda katta mablağ hisobiga almaştirib çiqiladi.

Uçinçi hodisa. 2014 yil 3 iyun kuni Moskvadagi Şeremetevo aeroportida texnik hududda turgan Il-96 yonib ketadi. Tekşiruvlarda yonğin uçuvçilar kabinasidan boşlangani aniqlanadi.

Hodisa oqibatida narxi qariyb 150 mln dollar turadigan Il-96 butunlay yaroqsiz holga keladi. Uni metallni qayta işlovçi korxonaga berib yuborişadi.

2023 yilda Rossiyada Il-96-400M yangi rusumdagi samolyot sinovi muvaffaqiyatli ötkazilgani haqida xabarlar tarqaldi. Bu samolyotda 370 yölovçi örni bölişi aytildi. Hozirça Il-96-400M foydalanişga topşirilgani haqida ma’lumotlar yöq.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.

Mavzuga oid:

Markaziy Osiyodagi köhna havo qönalğasi – Toşkent aeroporti tarixi

Sovetlarning muvaffaqiyatsiz loyihasi – Il-86 samolyoti nega ommalaşmagandi?

Sovetlardan qolgan A-50 – Rossiyaning urib tuşirilgan samolyoti haqida nimalar ma’lum?

SSSR havoga sovurgan pullar – sovetlarning yirik loyihasi nega barbod bölgandi?

Özini oqlamagan loyiha: tovuşdan tez uçuvçi Tu-144 samolyoti fransiyaliklardan öğirlanganmi?

Tovuşdan tez uçuvçi samolyot: Afsonaviy «Konkord»ning parvozi nega taqiqlangandi?