Yaqin hamkorlikdan ashaddiy dushmanlikkacha: Isroil va Eron munosabatlari tarixi

Eronning yadro dasturi. 2000-yillardan boshlab faol ravishda amalga oshirib kelinayotgan Eronning yadro dasturi tinchlikparvar ekaniga Isroil ishonmaydi. Aksincha, u Eron maxfiy ravishda yadro qurollari ishlab chiqarish bo‘yicha ish olib borayotgani va uni ballistik raketalarga aylantirishiga bo‘lgan ishonchini ta’kidlab keladi. Ushbu yondashuvga muvofiq, Isroil anchadan buyon Eron yadro dasturini to‘xtatish uchun yashirin, bir tomonlama harakatlarni amalga oshiradi. Xususan, 2020 yil noyabrida Eronning yetakchi yadroshunos olimi, mamlakat yadro dasturi me’morlaridan biri bo‘lgan Muhsin Faxrizoda o‘ldirilishi ham bunga misol bo‘la oladi.

2015 yilda Eron ko‘p millatli yadroviy bitimni imzolaydi, ammo 2018 yilda Donald Tramp AQShni ushbu shartnomadan chiqarib oldi va Eronga qarshi sanksiyalar qo‘llaydi. Bu Eronning mag‘lubiyati va Isroilning g‘alabasi sifatida ko‘rila boshlandi. Eron esa bunga javoban ruxsat etilgan me’yordan ko‘ra ko‘proq uranni boyitishga kirishadi.

Proksi urushlar. Har ikki tomon bir-biriga qarshi turli harbiy harakatlarni amalga oshirgan. Ushbu harakatlar mintaqaviy barqarorlikka tahdid qiladi va davlatlar o‘rtasidagi ziddiyatlarni yanada chuqurlashtiradi. Eron Yaqin Sharq bo‘ylab bir nechta guruhdan iborat kuchli koalitsiya shakllantirgan. «Hizbulloh», HAMAS, Iroqdagi Hashd ash-Shaabi va Yaman husiychilarini o‘z ichiga oluvchi ittifoqchilar tarmog‘ini moliyaviy va harbiy jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi. Yillar davomida ushbu guruhlar va Isroil o‘rtasida turli to‘qnashuvlar sodir bo‘lib keldi. 

Eron va Isroilning harbiy salohiyati

Global Fire Power indeksiga ko‘ra, harbiy qudrati bo‘yicha Eron dunyoda 14-o‘rinni, Isroil esa 17-o‘rinni egallaydi. Eron qurolli kuchlarining umumiy soni 610 ming kishini, zaxirasi 350 ming kishini tashkil etadi. Isroilda bu ko‘rsatkich mos ravishda 170 ming va 465 ming kishi.

Eronning mudofaa budjeti – 9,95 mlrd dollar, Isroilniki – 24,4 mlrd dollar.

Jami samolyotlar soni:

• Eron: 551 dona;
• Isroil: 612 dona.

Qiruvchi samolyotlar:

• Eron: 186 dona;
• Isroil: 241 dona.

Hujum vertolyotlari:

• Eron: 13 dona;
• Isroil: 48 dona.

Tanklar soni:

• Eron: 1996 dona;
• Isroil: 1370 dona.

Zirhli transport vositalari:

• Eron: 65 765 dona;
• Isroil: 43 407 dona.

O‘ziyurar artilleriya:

• Eron: 580 dona;
• Isroil: 650 dona;

Suvosti kemalari:

• Eron: 19 dona;
• Isroil: 5 dona.

Aeroportlar:

• Eron: 319 dona;
• Isroil: 42 dona.

Urush keng ko‘lamda davom etishi mumkinmi?

Eronning Isroilga hujumi ramziy ma’no kasb etganday taassurot paydo qildi. Yo‘llangan yuzlab dron hamda raketalar yahudiy davlatiga deyarli hech qanday talafot yetkazmadi. Isroil mudofaa vazirligi dron va raketalarning 99 foizi tutib qolinganini ma’lum qildi.

Umuman olganda, Eron tomoni Isroil va uning ittifoqchilariga o‘ziga xos imkoniyat taqdim qilganday bo‘ldi. Qaqshatqich «zarba» berilishi haqida bir necha kun oldin e’lon qilindi, bu vaqt oralig‘ida Isroil ehtimoliy hujum uchun puxta hozirlik ko‘rdi. Yahudiy davlatining yaqin ittifoqchilari AQSh va Buyuk Britaniya Yaqin Sharqdagi harbiy havo kuchlarini shay holatga keltirishga ham ulgurdi. 

AQSh Isroilning Eronga har qanday qarshi hujumini qo‘llashdan bosh tortishi haqida xabar berdi. O‘z navbatida, Isroil o‘zining asosiy ittifoqchisi roziligisiz Tehron bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri qurolli mojaroni keng ko‘lamda boshlash ehtimoli past. Eron esa Isroil oldida zaif ko‘rinishni istamadi va oliy hokimiyat xalqaro maydondagi o‘z reputatsiyasini yo‘qotmaslik uchun ochiq harbiy hujumni amalga oshirdi, ammo chinakam urushni boshlab yubormaslik uchun o‘ta ehtiyotkorlik bilan qadam tashlagani sezildi. Shu jihatdan Eron va Isroil o‘rtasidagi ziddiyat keng ko‘lamda emas, balki avvalgiday proksi shaklda davom etishi mumkin. 

Doston Ahrorov tayyorladi.