O‘zbekiston jahon bozoriga obligatsiya chiqardi, bu nimani anglatadi?

O‘zbekiston 2019 yildan beri xalqaro moliya bozoriga obligatsiyalar joylashtirib kelmoqda. Xususan, o‘tgan hafta dollar, yevro va so‘mda jami 1,5 mlrd dollarlik obligatsiyalar chiqarildi. Xo‘sh, obligatsiyalar nima, hukumat nega ularni xalqaro bozorlarga joylashtiradi? Kun.uz'ning bu boradagi savollariga Infrasia Capital bosh direktori, sobiq moliya vaziri o‘rinbosari Odilbek Isoqov javob berdi.

– BMT tomonidan har bir mamlakat uchun barqaror rivojlanish maqsadlari tasdiqlangan. Jumladan, O‘zbekiston uchun ham 2030 yilgacha 16 ta kategoriyadan iborat maqsadlar bor, bular – kambag‘allikni qisqartirish, gender tengligini ta’minlash, ekologiya, suv sifatini yaxshilash kabi maqsadlar. Ko‘p maqsadlar bor, davlatlarda BRMlar asosan 17 ta bo‘ladi, bizda esa 16 ta, chunki 17-maqsad dengizga oid va bu bizga taalluqli emas.

[22 may kuni chiqarilgan] 600 mln yevrolik obligatsiyalar O‘zbekiston Respublikasi tomonidan barqaror rivojlanish maqsadlariga sarflanadi. Bu haqda Iqtisodiyot va moliya vazirligi mendan ko‘ra yaxshiroq ma’lumot bera oladi, chunki ular qaysi yo‘nalishga sarflanishini bilishadi. Lekin men sizga o‘zim ishlab yurgan davrdagi BRM haqida aytib bersam.

2021 yil ilk bor so‘mda obligatsiya chiqarilgan, bu obligatsiyalar 2,5 trln so‘mni tashkil qilgan. Bu mablag‘lar aholini ichimlik suvi bilan ta’minlash, ijtimoiy binolar, maktab va kasalxonalar qurish, yo‘llarni ta’mirlash kabi odamlar hayotini yaxshilashga sarflanadi. Har biri, har bir loyiha bo‘yicha Moliya vazirligining ichida ichki guruh tuzilgan edi, ular viloyat, tumanlarda, har bitta loyiha monitoringini olib borib, foto va video hisobotlar tayyorlagan. Bu hisobotlarning hammasi o‘zbek va ingliz tilida investorlarga taqdim qilingan. Investorlar O‘zbekistonning hisobotini ijobiy qabul qilgan, sababi ko‘p mamlakatlar ham shunaqa, barqaror rivojlanish maqsadlari uchun yoki yashil obligatsiyalar chiqaradi, lekin batafsil ma’lumot berishmagan. Buni 2022 yil e’lon qilganimizda ko‘pchilik investorlar aytgan. O‘ylaymanki, hamkasblarim bu safar ham xuddi shunday ish tashkil qilib, 600 mln yevro qayerga ketishi borasida har bitta loyiha bo‘yicha ishchi guruhlar monitoring olib boradi. Xalqimizga va pulini tikkan investorlarga hisobdorlik nuqtayi nazaridan shu talab qilinadi.

– Obligatsiyalarning kredit shaklidagi davlat tashqi qarzidan farqi nimada?

– Obligatsiyalar birjalarda kotirovka qilinib, olib sotiladigan moliyaviy instrument hisoblanadi. Aksiyalardek gap. Bozorda o‘zining qiymati bor, foiz stavkalari oshishi yoki tushishiga qarab obligatsiyalar qiymati oshib tushadi. Foiz stavkalari oshganda obligatsiyalar qiymati tushadi, foiz stavkalari tushganda esa obligatsiyalar narxi oshadi. O‘sha orqali investorlar oldi-sotdi amaliyotlarini amalga oshiradi.

Deylik, bugun qaysidir investor 50 mln dollar pul tikkan bo‘lsa, bu pul dollarda 7 yil yoki yevroda 3 yil ushlab turiladi degani emas, ular ma’lum bir vaqtdan keyin foyda ko‘rish maqsadida 10-20 mln dollarini sotishi ham mumkin. Yoki teskarisi, kimdir bugun 10 mln olgan bo‘lsa, ertaga bozorga chiqib yana 10 mln olishi mumkin. Ya’ni investorlar uchun ma’lum darajada qulayliklar yaratadi.

Kreditlar esa asosan banklar tomonidan berilgani uchun banklar bu kreditlarni muddati tugaguncha o‘zida ushlab turadi.

Umuman, tashqi qarz nuqtayi nazaridan, kreditlar ham, obligatsiyalar ham davlat tashqi qarzi hisoblanadi.

– Soha eksperti sifatida yana nimalarni qo‘shimcha qila olasiz, obligatsiyalar haqida aholi nimalarni bilishi kerak?

– Obligatsiyalarni, o‘ylaymanki, soddalashtirilgan holda tushunsa bo‘ladi. Bu bozor O‘zbekistonning ichida ham ancha rivojlanib qoldi. Masalan, davlat qimmatli qog‘ozlari hozir so‘mda ham chiqarilyapti, 1, 2, 3 yillik obligatsiyalar. Hozircha faqat yuridik shaxslar obligatsiyalarni sotib olyapti, lekin ertaga, masalan, aholiga ham sotiladigan obligatsiyalar chiqishi mumkin. Aholimiz ham obligatsiyalarni sotib olib, investor bo‘lishlari mumkin.

Hozirda aholi bo‘sh turgan mablag‘larini bankka depozitga qo‘yishi mumkin. Bunda bank har oy ma’lum stavkada foiz to‘lab boradi. Qachondir obligatsiyalar xalqimiz uchun ham sotiladigan bo‘lsa, bilishimiz kerak bo‘lgan narsa bu – foiz stavkalari qanchalik manfaatli, obligatsiya chiqarayotgan tashkilot qanchalik ishonchli? Chunki bu kimgadir kredit, qarz berayotgandek gap. Xatar nuqtayi nazaridan eng past xatar davlatniki hisoblanadi. Korxonalar, banklar chakana bozorga chiqarishni boshlasa, kim chiqarayotganiga, daromadligiga e’tibor berish kerak bo‘ladi. Ya’ni ertaga pulimni ham, daromadimni ham ola olamanmi?

Obligatsiyalar birjada kotirovka qilinib tepaga, pastga tushib turgani uchun mabodo ertaga narx tushib ketib qolsa, obligatsiyani bugun 100 so‘mga sotib olgan bo‘lsa, ertaga men uni 90 so‘mga sotishim ham mumkin yoki 110 so‘mga sotib foyda qilishim ham mumkin, shularni o‘ylash kerak. Aksiyaga qiyoslaganim sababi, obligatsiyalar narxi ham tushib-ko‘tarilib turadi. Bu bizning tilda spekulyatsiya ham deyiladi. Lekin bozorning qoidasi shunaqa.

Madina Ochilova suhbatlashdi.