Xitoy–Yaponiya–Koreya sammiti: qöşnilar nimalarni muhokama qildi?
|18:57 / 02.06.202412 60810 min
Şarqiy Osiyoning uçta eng qudratli davlati – Xitoy, Yaponiya va Koreya rahbarlari 4 yildan buyon ilk marta uçlik sammitiga yiğildi – bu format koronavirus sabab töxtab qolgandi. Kun tartibidagi masalalar qaysilar? “Geosiyosat” doimgidek mavzuning eng muhim nuqtalarini körib çiqiş uçun tahlilçilarni taklif qildi.
Suhbatdoşlarimiz – Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti ilmiy xodimi Abbos Boboxonov vaiqtisodçiŞuhrat Rasul.
— Dastlabki bu uçta davlatning uçraşuvlariga sabab bölayotgan masalalar, ular örtasidagi tarixiy nizolarga töxtalib ötsak.
Abbos Boboxonov: Xitoy boş vaziri bizning munosabatlarda 2 ta katta tösiq bor deb, tarixiy masalalar va Tayvan omilini aytdi. Tarix deyilganda asosan Ikkinçi jahon uruşidan keyingi masalalar nazarda tutiladi. Masalan, bir vaqtlar Yaponiyaga tegişli bölgan Senkaku oroli bugun Xitoyniki. Nankin qirğini masalasi ham bor, Yaponiya hujumida juda köp Nankin şahri aholisi ölgan, haligaça eng katta muammolardan biri. Xitoy tomoni Yaponiya tan olib keçirim söraşini istaydi, ammo Yaponiya tan olmaydi. Den Syaopin davridagi kelişuvlarga köra, Yaponiya 40 mlrd dollar qaytuvçi va 5 mlrd dollar yordam investitsiya kiritişi bilan kompensatsiya qilib, munosabatlarni tiklaşi közda tutilgan. Lekin bu ham yeçim böla olmadi. 2016 yilda yumşaş böldi, Yaponiya boş vaziri Abe Xitoyga taşrifida tarixiy voqealar munosabatlarga ta’sir qilmasligi haqida bayonot beradi. Abe hukumatdan ketgaç, bu masala yana kun tartibiga çiqqan.
Şuhrat Rasul: Yaponiyada 19-asr oxiri, 20-asr boşida kapitalistik munosabatlar tez rivojlandi. Şu davrda Yaponiya imperiya ham qurgan. 1910 yilda Koreya yarimorolini bosib oladi va 35 yil nazoratda uşlab turadi. Yaponiya 1931 yilda Xitoyning Şimoliy hududi bölgan Manjuriyani bosib olişga kirişadi. 1937 yilda esa katta uruş boşladi va Xitoyga tegişli Tinç okeani qirğoq hududlarini bosib oldi. AQŞ bilan Pyorl Xarbordagi konfliktdan söng esa Yaponiya va Xitoy uruşi Ikkinçi jahon uruşining bir qismiga aylandi. Xitoyning ham, Janubiy Koreyaning ham Yaponiyaga nisbatan imperiyaçi sifatida qaraşi bor va bu öşa tarixiy tösiq bölayotgan omillardan.
Abbos Boboxonov: 5 yil davomida uçraşuv bölmaganiga faqat pandemiya sabab emas. Xitoy va AQŞning global raqobati ham sabab, Yaponiya va Janubiy Koreya AQŞ ittifoqçilari sifatida köriladi. 1952 yilda AQŞ va Yaponiya örtasida agar Yaponiyaga qurolli hujum bölsa, AQŞ himoya qilişi böyiça şartnoma tuzilgan, şu böyiça AQŞning 80 mingdan ortiq harbiylari Yaponiya va Janubiy Koreyadagi bazalarda joylaşgan. Şu ham Yaponiya va Xitoy munosabatlarida taranglik keltirib çiqaradi.
Mavzuga oid
— Bu sammit ötgan yili AQŞ, Janubiy Koreya, Yaponiya vakillarining Kemp-Devid uçraşuvi bilan boğliqmi? Ya’ni Xitoy Hind-Tinç okeanidagi xavfsizlikdan xavotirdami?
Şuhrat Rasul: AQŞ va Xitoy örtasidagi qarama-qarşilik aynan Şimoliy va Janubiy Koreya masalasiga borib taqaladi. Kemp-Devid sammitidagi hujjatlar emas, masalani oldinroqdan boşlaş kerak. 2007 yilda AQŞ Xitoyning ösib kelayotgan iqtisodiy va harbiy qudratini jilovlaş maqsadida Quad (AQŞ, Hindiston, Britaniya, Avstraliya) taşkilotini tuzdi. 2019 yilda Quad+ platformasi taşkil etilib, unda Janubiy Koreya va Yaponiya ham qatnaşyapti. Bu narsa Xitoyning iqtisodiy rivoji va 15 yil oldin mudofaa tizimini zamonaviylaştiriş dasturi bilan boğliq.
Abbos Boboxonov: AUKUS ham bor, Quad'ga öxşaş koalitsiya, unda AQŞ, Avstraliya, Britaniya asosiy örin tutadi. Xitoyning harbiylaşiş, hududlarga bölgan da’volarini jilovlaş uçun tuzilgan bu. Xitoyning Janubi-Şarqiy Osiyo davlatlari bilan hududiy masalalari bor, Viyetnam, Malayziya kabi davlatlar bilan. Köproq Filippin bilan Spratli orollari muammosi bor.
Şuhrat Rasul: — Xitoy Spratli orollariga boğliq da’vo bilan çiqyapti. Bu ham Xitoyga yaqin davlatlarni hayiqtiryapti va ular ittifoqçi izlaydi. AUKUS şu davlatlarga yordam beriş maqsadida.
Janubiy Koreya, Yaponiya kabilarning Xitoy böyiça öz pozitsiyalari bor, dedik. Lekin Avstraliya doim AQŞ va Buyuk Britaniya siyosiy orbitasida. AUKUS doirasidagi loyiha böyiça AQŞ Avstraliyaga 66 mlrd dollarlik atom suvosti kemalari qurib berişni va’da qildi, buning ortidan katta mojaro kelib çiqdi Xitoy va Fransiya bilan. Çunki avvalroq Fransiya bilan suvosti kemalari qurib beriş böyiça kelişuvi bor edi Avstraliyaning. Avstraliya Birinçi va Ikkinçi jahon uruşlarida ham AQŞ va Britaniya çaqiriği bilan uruşga kirgan, Xitoy bilan böladigan konfliktlarda ham şunday böladi.
Abbos Boboxonov: — Yana bir masala: Xitoy harbiy sohani modernizatsiya qiliş masalasi bor. Bu işlarni AQŞ Tayvanni qaytarib olişga harakat sifatida kördi va ittifoqçilari bilan koalitsiyalar tuza boşladi.
Xitoy Tayvanni tinçlik yöli bilan birlaştirişni istaydi. Lekin Ğarbdagi tahliliy markazlar qurolli harakatlar bilan qaytarib oladi, degan xulosa beradi. Biroq Xitoy öz mudofaasini yangilaşi tabiiy. Xitoy hali birorta harbiy harakat amalga oşirmagan boşqalarning hududiga nisbatan, qaçonki öziga nisbatan bölsa, şunda qurol işlatgan. Tayvan esa Xitoy hududi hisoblanadi, u yerga böladigan har qanday qurolli harakatga javob berilişi mumkin.
— Janubiy Koreya va Yaponiya Xitoydan Şimoliy Koreya tahdidini çeklaşda qanday yordam kutmoqda?
Şuhrat Rasul: — Bu masala muhokama qilingan, lekin rasmiy kelişuvlarda bu haqida gap yöq. Yaponiya ham, Janubiy Koreya ham Şimoliy Koreyani jilovlaşni söraydi. Şimoliy Koreyaning eng muhim iqtisodiy hamkori Xitoy, qariyb 95 foiz iqtisodiy aloqalar Xitoy orqali yoki Xitoyning özi bilan böladi, şuning uçun Xitoyning ta’siri katta. AQŞ Kemp-Devid uçraşuvlari böyiça Yaponiya va Koreyani Xitoyga qarşi konsolidatsiya qiladimi, degan masala savol ostida, juda qiyin bu. Yaponiya va Janubiy Koreya AQŞ aytgani uçun Xitoyga qarşi turadigan davlatlar emas, Xitoy bilan öta manfaatli savdo aloqalari bor, kelajakda yana oşişi kutilyapti.
— Xitoy Janubiy Koreya va Yaponiyadan nimalarni söragan bölişi mumkin muzokaralarda?
Abbos Boboxonov: — Uçraşuv taşkil qilinişiga nima sabab böldi? 2023 yilda Xitoyning Ğarb bilan savdo hajmi avvalgi yillarnikidan kamaydi, ehtimoliy sanksiyalar ham bor oldinda. Ğarbning, Janubiy Koreya va Yaponiyaning Xitoydagi investitsiyalari kamaygan oxirgi 2 yilda. Şu jihatlar pragmatik yondaşişga majbur qilyapti Xitoyni. Şu paytgaça siyosiy masalalar birinçi örinda bölgani uçun bu uçraşuvni taşkil qiliş imkoni bölmayotgandi, endi iqtisodiy masala dolzarb bölgani uçun uçraşuv taşkil qilindi.
Xitoy taklif qilayotgan erkin savdo hududi masalasiga Janubiy Koreya va Yaponiya rozi bölmadi, degan xabar körmadim hali, masala muhokama qilingan, bu juda katta gap. Yaponiyaning Xitoy bilan 315 mlrd dollarlik, Janubiy Koreyaning esa 250 mlrdlik savdo aylanmasi bor, bu ikki davlat Xitoy iqtisodiy siyosatining katta bölagi hisoblanadi, rejalariga ta’sir qiladi. Şu ma’noda bu uçraşuv bölişi zamon talabi böldi.
Bundan taşqari, mikroçiplar işlab çiqariş böyiça katta masala kötarildi. Ötgan yildan boşlab AQŞ talabi bilan Yaponiya va Janubiy Koreya Xitoyga mikroçiplar bermay qöydi. Lekin ma’lumotlarga köra, Yaponiya va Janubiy Koreya biznes klublari ruxsat berişni talab qilyapti hukumatdan.
Xitoy Fukusima AESdan zararli moddalar dengizga sizib çiqişi ortidan Yaponiya dengiz mahsulotlarini çeklagan edi. Şu masala ham muhokama qilinib, taşqi ta’sirlardan xoli xalqaro komissiya tuzilib, ularning xulosasi böyiça iş körilişi aytildi.
Şuhrat Rasul: — Tramp davrida AQŞ va Xitoy örtasidagi savdo aylanmasi 720 mlrd dollardan köproq edi, hozir esa 430 mlrd dollar. Bundan taşqari, Xitoy Yevropa bozorida ham yutqazyapti, bularni kompensatsiya qiliş kerak böladi. Yaponiya va Janubiy Koreyaning kompaniyalari ham zarar köryapti yuqorida aytilganidek. Bu 3 davlatning kengaşib olişi zarurat edi ayni payt.
— Yaponiya tomoni Tayvan masalasini ham kötargan, şu böyiça fikringiz?
Abbos Boboxonov: — Yaponiya 1972 yildagi Tayvan masalasi böyiça pozitsiyasini özgartirmagan, unga köra Tayvan alohida davlat bölişi kerak. Xitoyni bu qoniqtirmaydi. Ma’lumotlarga köra, tomonlar Tayvan va Şimoliy Koreya masalasi nozik bölgani uçun çuqur muhokama qilmagan, şunçaki gaplaşilgan. Demak, uçala davlat iqtisodiy hamkorlikni kuçaytiriş, özaro muammolar hal bölişi tarafdori, aloqalarni murakkablaştirmoqçi emas.
Şuhrat Rasul: — AQŞ va Ğarbning pozitsiyasi aniq, ösayotgan Xitoyning rivojlanişiga tösiqlar qöymoqçi. Xitoyda eng sönggi texnologiyalar böyiça muammolar bor, Ğarbdan sanksiyalar ostida mikroçiplar ololmayapti, şuning uçun Yaponiya va Janubiy Koreya bilan hamkorlik qilmoqçi bu böyiça.
AQŞ Xitoyga qarşi Avstraliyani qöşişi mumkin, lekin Yaponiya va Janubiy Koreyani jalb qilişi juda qiyin masala. Uçala davlatning bu yiğilişi, kelajakdagi rejalari AQŞ pozitsiyasiga mutlaqo zid. AQŞning Xitoyga qarşi koalitsiyasida Avstraliya, qisman Hindiston iştirok etadi, lekin çuqurlaşmaydi Hindiston. Çunki Xitoy bilan iqtisodiy manfaatlari bor, Xitoy elektromobillariga katta bojlar qöyib, bekor qiliş evaziga bizga investitsiya kiriting, Hindistonda zavodlar quring deyapti. Katta ehtimol bilan Hindiston bilan kelişa oladi Xitoy.
