«Boşqalarga öxşamaganlar» bilan bir partada: Samarqanddagi inklyuziv sinflar haqida
|18:57 / 13.06.20244 97511 min
Adisa Abdullayeva - 10 yoşda. U barmoqlari rivojlanişida nuqson bilan tuğildi. Hayotining birinçi oylaridayoq qizaloqqa şoşilinç jarrohlik muolajasi talab qilindi, bir neça operatsiyalar ötkazildi, nihoyat, birlaşgan barmoqlar ajratildi.
Avvaliga qölida qalam tutişga qinalgan Adisa hozir daftarga qunt bilan husnixat yozmoqda, endi u yozayotgan harflar, ayniqsa boş harflar binoyidek çiqmoqda.
— Qarang, «A» qanday çiroyli çiqdi! — xursand böladi qiz.
— Yaxşi, yanada harakat qil! — qöllaydi onasi.
Ota-ona qizining muvaffaqiyatidan xursand. Ammo buning ortida qançalar iztirob va taşviş yotgani faqat ularga ayon.
— Qölida çandiqlar bor, barmoqlar qisqa bölib qolgan. Lekin muhimi, endi qizim qalam tutişni biladi, çiziş va yozişni örganmoqda. Uşbu könikmalarsiz u qiyin davrni boşidan keçirdi. Axir, bir neça yil oldin, uning yoziş yoki çizişi mumkinligini heç kim tasavvur ham qila olmasdi.
Adisa Abdullayeva
Adisa yetti yoşga tölganda köplab bolalar singari maktabga borişni orzu qilsa-da, ota-onasi tengdoşlari tomonidan masxara bölişidan qörqib, uni uyda öqitişga qaror qilişdi. Uning oldiga toğli Urgut tumanidagi 7-maktabdan har kuni öqituvçilar keladi. Qiz heç qaçon dars qoldirmaydi va öqituvçi körsatmalarini astoydil bajaradi.
Onasining (u anonim qolişni afzal kördi) sözlariga köra, qiz maktabga borişni va tengdoşlari bilan muloqot qilişni juda xohlaydi. Ammo, ona qizidan xavotirda va albatta birinçi navbatda uni himoyasini öylaydi.
Öziga xos bolalarning bunday hikoyalari kam emas. Nogiron bolalar! Ular ham jamiyatda boğça va maktablarga boriş huquqiga ega bölişiga qaramay, munosabatlar hali-hamon öşa-öşa. Ota-onalar farzandini maktabga yuborişda atrofdagilar tomonidan izza va kamsitişlarga, kamçiliklarga duç bölişidan qörqişadi. Bundan taşqari, ana şunday xavotirda bölgan ayrim ota-onalar hatto «nuqsonli bolani dunyoga keltirgani» uçun aybdorlik hissini tuyişadi. Qayğu va alamga botib, barça sinovlarni faqatgina öz gardaniga olişadi.
— Albatta, har bir ona öz farzandini himoya qilişga va uni muammolardan xoli qilişga harakat qiladi, — deydi Adisaning onasi. — Oilamizda qizimizning maktabga borişi haqida savol tuğilganda, men qarşi edim. Nazarimda, tengdoşlari bolamni masxara qilib, uning nogironligini rökaç qiladigandek edi. Yillar ötib, farzandimni çeklab, uni tengdoşlari bilan muloqot qilişdan mahrum qilişimni, rivojlanişiga va tögaraklar, musobaqalar hamda maktabning ijtimoiy hayotida qatnaşişiga tösqinlik qilayotganimni angladim. Bola jamiyatda ijtimoiylaşişi kerakligini tuşundim. Öylaymanki, yangi öquv yilida qizimning orzusi uşaladi va u ilk bor partaga ötiradi.
Mavzuga oid
Samarqand viloyatida Adisa singari 1956 nafar bola uyida ta’lim-tarbiya olmoqda. Ular uçun maxsus dastur yaratilgan va individual dars jadvali işlab çiqilgan. Ammo nogiron bolani uyda ta’limga ötkazişdan oldin psixologik, tibbiy, pedagogik komissiya xulosasi va ota-ona arizasi talab etiladi.
Adisa Abdullayeva öqituvçisi bilan
Öqituvçilarga qöşimça haq tölanmayapti, bunga kim aybdor?
Samarqandda inklyuziv ta’lim haqida 2014 yilda aytila boşlandi. Tajriba tariqasida şahardagi 35, 13, 7, 45 va 15-sonli beşta maktab tanlab olinib, ularda inklyuziv sinflar oçildi. Bu inklyuziv ta’lim yölidagi birinçi qadam edi.
Inklyuziv ta’limni joriy etiş loyihasi Yevropa Ittifoqi tomonidan amalga oşirilgan. Samarqand şahridagi 13-maktabda ilk inklyuziv sinf oçildi. Loyiha doirasida bir neça maktab öqituvçilari maxsus treningdan ötdi. Loyiha tugadi, lekin bolalar ketişmadi, aksinça, yangilari kela boşladi. Hozir maktabda 30 nafar bola bor, lekin öqituvçilar qonunda belgilangan ustamani heç qaçon olmagan.
2020 yilda Özbekistonda xalq ta’limi tizimida inklyuziv ta’limni rivojlantiriş konsepsiyasi qabul qilingan edi. Biroz vaqt ötib, Vazirlar Mahkamasining 2021 yil 12 oktyabrdagi «Bolalarni inklyuziv ta’minlaş töğrisidagi nizomlarni tasdiqlaş töğrisida»gi 638-son qarori bilan inklyuziv ta’limga alohida e’tibor qaratilayotgan maktablar oçilişi boşlandi. Öşa paytdan boşlab öqituvçilar maoşlariga qöşimça haq olişlari kerak edi, lekin aslida ularga bugungi kungaça maoş berilmagan.
Hujjatda sinfdagi alohida ta’limga muhtoj bir bolaga — öqituvçi maoşining 10 foizi, 2 nafar bolaga — 20 foizi, 3 nafar bolaga — 30 foizi miqdorida tölovlar nazarda tutilgan. Ya’ni öqituvçi örtaça 5 million maoş olsa, uç nafar imkoniyati çeklangan öquvçisi bölsa 2 million sömdan ortiq ustama oliş huquqiga ega.
Biz 13-maktab direktori Ra’no Babayarovaga murojaat qildik, u heç qaçon tölov bölmaganini tasdiqladi, lekin kameraga intervyu bermadi.
Viloyat maktabgaça va maktab ta’limi boşqarmasi bölim boşliği Xurşid Ğoziyev uşbu muammoga töxtalar ekan, inklyuziv ta’lim sinflari öqituvçilariga alohida mehnat şaroitlari uçun oylik ustama tölaş lozimligi, ammo Samarqand şahridagi 13-maktabda öqituvçilarning iş haqiga qöşimça olmaganidan bexabarligini ta’kidladi. Biz bilan suhbatda rahbar muammoni örganib çiqib, öqituvçilarga öşa yillar davomida tölanmagan ustamani tölaşga va’da berdi.
13-maktab öquvçisi Sohibjon Jumanov.
Hozir viloyatda 22 ta maktab inklyuziv sinflarga ega bölib, ulardan uçtasi şaharda joylaşgan. Inklyuzivlikka kiritilgan bolalarning umumiy soni 40 kişini taşkil etadi. Albatta, bu mintaqa uçun juda kam körsatkiç bölib, inklyuziv ta’limda böşliq mavjudligini va ehtimol, öqituvçilarga maoş tölamaslik uçun maktablarda öqiyotgan köplab bunday bolalar şunçaki hisobga olinmayotganidan dalolat beradi. Maktabgaça va maktab ta’limi vazirligi uşbu muammoni nazoratga olsa va har bir öqituvçi öziga tegişli ustama pulini olişiga harakat qilsa adolat qaror topgan bölar edi.
«Status» şaroit mavjudligiga kafolat bermaydi
Inklyuziv sinflarning holati va oçilişi haqida gapirganda, biz soğliği muammoli bolalar hamma bilan teng ravişda töliq ta’lim olişlari mumkin bölgan maktablarni tasavvur qilamiz. Ya’ni nogiron va nosoğlom bolalar uçun alohida şaroitlar yaratiladi: öquv xonalarini qayta moslaştiriş, maxsus sanitariya xonasi, öziga xos öqitiş usullari va boşqa şaroitlar. Lekin aslida, bu yerda ham kamçiliklar bor.
Masalan, Samarqand şahridagi Qorasuv massivida 2021-2022-yillarda qurilgan va inklyuziv maqomga ega bölgan 81-maktabda nogironlar aravaçasida harakatlaniş uçun alohida şart-şaroit yöq. Xususan, maxsus sanitariya xonalari mavjud emas, tor eşiklar aravaçadagi bolaning bemalol harakatlanişi uçun tösiq böladi. Ammo boşqa maktablardan farqli ölaroq, töğridan-töğri ta’lim muassasasiga kiraverişda panduslar örnatilgan.
Maktab direktori Alouddin Oçilovning aytişiça, bu yerda 7 nafar imkoniyati çeklangan bola tahsil olmoqda, yana 14 nafari uyda ta’lim-tarbiya olmoqda. Bu maktabda öqituvçilarning oylik maoşi talab darajasida oşirilayotgani ham quvontiradi.
Nima bölganda ham bunday ta’limni inklyuziv deb ataş qiyin, bu nogironlar va alohida ta’limga muhtojlar oddiy ta’lim muassasalarida öqişga va özgarişsiz qolgan ta’lim tizimiga moslaşişga majbur qiladigan integratsiyadir.
— Albatta, bizda nogiron bolalarni qabul qilganimizda bolaning jamiyatga qanday moslaşişi, sinfdoşlari uni qanday qabul qilişi, oddiy sinfda qanday öqişidan havotirda edik. Öquvçilarning ota-onalari ham bezovta edi, — deya tan oladi maktab direktori Aloviddin Oçilov. — Ammo bu xavotirlar ortda qoldi va öquvçilar ijtimoiylaşuvi muvaffaqiyatli ötdi. Misol uçun, bizda koxlear implantatsiya operatsiyasi (bu eşitişni jarrohlik yöli bilan tiklaş)dan söng eşitiş va nutqida nuqsoni bölgan öquvçi bor, bola sinfdoşlari bilan gaplaşa boşladi. Vaholanki, öquv yili boşida tengdoşlari bilan muloqotdan qoçar edi. Hozir u turli materiallardan buyumlar yasaşni özlaştiradigan va turli tanlovlarda qatnaşadigan faol öquvçilardan biri. Inklyuziv ta’lim haqida gapirganda, har bir bola özi yaşayotgan hududda sifatli ta’lim oliş huquqiga ega ekanligini ta’kidlamoqçiman. U ixtisoslaştirilgan ta’lim muassasalariga borişi yoki inklyuziya maqomiga ega maktabni izlaşi şart emas. BMTning Nogironlar huquqlari töğrisidagi konvensiyasida har bir bola öz yaşaş joyidagi maktabda öqişi, buning uçun unga teng şaroit yaratilişi kerakligi ta’kidlangan.
Maxsus maktab-internatlar — uydan uzoqda
Viloyatda alohida ehtiyojmand bolalar orasida ixtisoslaştirilgan maktab-internatlarga boradiganlar ham bor. Mazkur ta’lim muassasalarida 2 ming 192 nafardan ortiq maktab yoşidagi alohida şaroitga muhtoj — asosan, közi ojiz, zaif köruvçi va aqli zaif bolalar tahsil oladi. Ular uçun örta maxsus, kasb-hunar ta’limi olişi uçun tegişli şart-şaroitlarga ega turli turdagi ixtisoslaştirilgan kasb-hunar ta’lim muassasalari taşkil etilgan. Maktab-internatlarda ta’lim davlat ta’lim standartlariga muvofiq maxsus ta’lim dasturlari asosida amalga oşiriladi.
Turli şakldagi nogironligi bölgan bolalarni soğlom bolalardan ajratiş tamoyiliga asoslangan ixtisoslaştirilgan maktab-internatlar ötgan davrdan qolgan merosdir.
Şubhasiz, bu turdagi ta’limda ham sezilarli kamçiliklar bor. Asosiylaridan biri, bunday maktab-internatlar soni çeklangan va çekka hududlarda yaşovçi bolalar internat yotoqxonalarida oilasidan uzoqda qolişga majbur. Öquv jarayoni qançalik sifatli bölmasin, uydan uzoqda yaşaş bolaning rivojlanişi, ruhiy holati va tarbiyasiga salbiy ta’sir körsatişi mumkin.
Umumta’lim maktablarida nogironligi bölgan bolalar uçun şaroit yaratilişi hozirda maxsus maktablarga ajratilayotgan mablağlar hisobidan budjetni tejaş va inklyuziv ta’limni rivojlantirişga xizmat qilişi mumkin. Masalan, körişda nuqsoni bölgan bolalar umumiy ta’lim maktablarida brayl yozuvi asosidagi darsliklar va maxsus jihozlar bilan ta’minlansa, ixtisoslaştirilgan maktab-internatlarga ehtiyoj qolmaydi.
Darhaqiqat, inklyuziv ta’limni yaratiş borasidagi natijalar va muvaffaqiyatlar haqida hozirça gapirib bölmaydi. Bunda ta’lim tizimini ayblaş oson, ammo bu bolalarni jamiyatga ijtimoiylaştiriş muammosini hal qilişda yordam bermaydi. Birinçi navbatda sa’y-harakat odamlarning özidan. Afsuski, jamiyatda nogironlarga nisbatan e’tiborsizlik, befarqlik mavjud bölib, bu tizim rivojiga salbiy ta’sir körsatmoqda. Şunday ekan, jamiyat qançalik bağrikeng bölsa, dasturlarni amalga oşiriş şunçalik oson böladi. Eng muhimi, xususiyatlaridan qat’i nazar, bolalarga umumiy tilni topiş osonroq böladi.
