SSSR va Rossiyada qahramon, Polşada esa sotqin - marşal Rokossovskiy kim bölgan?
|20:34 / 30.06.202426 42511 min
Şunday şaxslar borki, bir davlatda qahramon bölsa, boşqasida sotqin deb ataladi. Ikkinçi jahon uruşida SSSRdagi yirik armiyalardan biriga qömondonlik qilgan Konstantin Rokossovskiy bugun Rossiyada qahramon sifatida eslanadi. Özi tuğilib ösgan Polşada esa uni sotqin deb ataşadi. Polyaklar Rokossovskiyni Polşada sovetlarga qarşi kötarilgan namoyişlarni kuç bilan bostirib, öz millatdoşlarini ölimiga sababçi bölgani uçun keçira olişmaydi.
1944 yil bahorda front çiziği SSSR çegarasidan çiqib, Şarqiy Yevropada joylaşgan davlatlar hududiga köçadi. Öşanda Polşa, Vengriya, Çexoslovakiya, Bolgariya, Yugoslaviya va Albaniya kabi davlatlar aholisi nemislarni quvib borayotgan sovet harbiylarini xursand bölib kutib oladi. Biroq öşa paytda ular keyinçalik sovetlar boşlariga qanday kunlarni solişini bilmasdi.
1945 yil 8 may kuni faşistlar Germaniyasi vakillari “Faşistlar Germaniyasining sözsiz kapitulyatsiyasi haqidagi Akt”ni imzolaşadi va şu bilan Yevropada uruş tugaydi.
Şundan söng uruşgaça dunyo siyosat maydonida unça katta ta’sirga ega bölmagan SSSRning obrösi oşib ketadi. Uruşning asosiy ğolibi sifatida bu davlat özi ozod qilgan mamlakatlarni qöl ostida saqlab qolişga qaror qiladi.
Sovetlar Şarqiy Yevropa davlatlarini öz ta’sir doiralarida uşlab qolişlarini ilk bor Podstam konferensiyasida ma’lum qilişadi.
Şunda AQŞ, Britaniya va Fransiya rahbarlari Stalindan heç bölmaganda Polşani öz holiga qöyişni va quvğinlikda yurgan polyak hukumatining Varşavaga qaytişiga ruxsat berişini söraşadi. Biroq rad javobini olişadi.
Köp ötmay Polşa, Vengriya, Çexoslovakiya, Bolgariya, Ruminiya, Yugoslaviya, Albaniya va Germaniyaning yarmida zöravonlik bilan kommunistik tuzum örnatilib “sovetça” boşqaruv usuli joriy etiladi.
Bu davlatlarda ham Moskvaning yordamida bilan ming yillar davomida şakllangan xususiy mulkçilikka asoslangan tizimni mahv etib, yer-suvlar va mol-mulklarni tortib olişadi.
Yuqoridagi davlatlar orasida ayrimlari kommunistik tuzumga qarşi boş kötarib köradi. Biroq bunday harakatlar Moskva tomonidan ayovsiz bostiriladi.
Jumladan, 1953 yil 3 may kuni Bolgariyadagi tamakini qayta işlaş korxonasida, öşa yili 31 may 2 iyun oraliğida Çexoslovakiyadagi bir neçta korxonalarda, 15-18 iyun kunlarida GDRda işçilar maoşlar kamligi, mehnat şaroiti yomonligi sababli kommunistik tuzumga qarşi namoyişlar ötkazişadi. Bu namoyişlarning barçasi ayovsiz tarzda bostiriladi.
SSSRga qarşi kötarilgan isyonlarning uçtasi yirik kölamli bölgan va ularda ança odam halok bölgan, boşqalari tan jarohatlari olgan. Bular:
1956 yil yozda Polşaning Poznan şahrida sodir bölgan antisovet ğalayonlari;
Mavzuga oid
1956 yilda Vengriya poytaxti Budapeşt şahrida bölib ötgan namoyişlar;
1978 yilda Çexoslovakiyada kommunistik tuzumga qarşi qözğolon.
Har uçala hodisada ham jarayonga sovet armiyasi aralaşib, qözğolonçilar, namoyişçilar ayovsiz otib taşlanadi.
Poznandagi isyon sovetlarga qarşi keng kölamda sodir bölgan ilk qarşilik harakati bölgani uçun alohida örin tutadi. Öşa paytda bu isyonni bostirişda Polşa mudofaa vaziri marşal Konstantin Rokossovskiy muhim rol öynagan.
Rokossovskiy kim edi?
Konstantin Rokossovskiyning millati polyak bölib, uning tuğilgan joyi biroz bahsli. Bir ma’lumotda Rokossovskiy 1889 yilda Pskov oblastida tuğilgani aytilsa, boşqasida Varşavada tuğilgani yozilgan.
Rokossovskiy tuğilgan paytlarda Polşa Çor Rossiyasi tarkibida edi. U 1914 yilda harbiy xizmatga çaqiriladi va Birinçi jahon uruşida iştirok etadi.
1917 yilda Rossiyada oktyabr töntarişi sodir etilgaç Rokossovskiy sovetlar tomoniga ötadi va qizil armiya safida turib juda köp janglarda qatnaşadi. Janglarda körsatgan natijasiga qarab unvoni ham oşib boraveradi. 1920 yilda u diviziya komandiri örinbosari darajasiga çiqib borgandi.
Rossiyada fuqarolar uruşi tugab, SSSR taşkil etilgandan söng 1926 yilda Rokossovskiyni Möğulistonga yuborişadi. U Ulan-Botirdagi möğul diviziyasida yöriqçi vazifasida işlaydi va 1928 yilda SSSRga qaytib keladi. 1929-1936 yillarda armiya brigadalarida komandirlik qiladi.
Partiyadan haydaliş va uç yil qamoq
1930-yillar ikkinçi yarmida SSSRda keng kölamda qatağonlar boşlanadi. Bu qatağonlar barça sohalarni qamrab oladi va oddiy odamlardan tortib yirik davlat arboblari hamda yuqori lavozimli harbiylarni ham çetlab ötmaydi.
Şu jumladan, 1937 yil 27 iyun kuni Rokossovskiy “sinfiy huşyorlikni yöqotgani uçun” partiya safidan haydaladi. 22 iyul kuni armiya safidan böşatiladi. 17 avgust kuni hibsga olinadi.
Rokossovskiyni Polşa va Yaponiya razvedkasi bilan hamkorlik qilişda ayblaşadi. Öşanda u soxta ayblovlar bilan qariyb uç yil qamoqda ötiradi. 1940 yil mart oyida undan barça ayblar olib taşlanadi va aprelda ozodlikka çiqadi.
Şundan söng Rokossovskiy qaytadan partiyaga kiradi. Armiyadagi işini davom ettiradi. Öşa yili unga general-mayor unvoni beriladi. Turli ma’lumotlarga köra uni ölim jazosidan Stalin olib qolgan. Sovet rahbari nega Rokossovskiyni tösatdan afv etgani sabablari noma’lum.
Rokossovskiy uruş yillarida
Rokossovkiy afv etilgandan söng sovetlarga sadoqat bilan xizmat qilişda davom etadi. Germaniya SSSRga bostirib kirgaç, dastlabki kunlarda u duşmanga qarşi mardonavor jang qiladi.
1941 yil iyul oyining boşlarida Ğarbiy frontdagi 4-armiya qömondoni general-mayor Aleksandr Korobkov hibsga olinadi va örniga Rokossovskiy tayinlanadi (Korobkov 22 iyul kuni qöşin ustidan nazoratni yöqotganlikda ayblanib otib taşlanadi. Stalin ölgandan söng oqlanadi).
17 iyul kuni Rokossovkiy 4-armiya joylaşgan joyga yetib boradi va Smolensk mudofaasi uçun janglarda qatnaşadi. U şu joyda sovet qöşinlari qamalga tuşib qolişining oldini oladi. Ana şu xizmati uçun 1941 yil 11 sentabrda Stalin Rokossovskiyga general-leytenant unvonini beradi.
Rokossovskiy öz armiyasi bilan Moskva va Stalingrad (hozirgi Volgagrad) mudofaalarida, Kurskdagi maşhur tanklar jangida, keyin esa Belorussiya va Polşani ozod qilişda qatnaşadi.
1944 yil 29 iyunda u marşal unvonini oladi va 1944 yil noyabrda 2-Belorussiya fronti qömondoni etib tayinlanadi. 1-Belorussiya fronti qömondoni marşal Jukov edi.
Uruş söngida Rokossovkskiy Berlinni oliş uçun bölib ötgan janglarda qatnaşadi. 1945 yil 24 iyun kuni Moskvada ötkazilgan ğalaba paradida Stalin Jukovni emas, uni boş qömondon etib tayinlaydi.
Polşa mudofaa vaziri
1949 yilda Polşa prezidenti Boleslav Berut Stalindan mamlakat mudofaa vazirligini boşqariş uçun Rokossovskiyni Varşavaga jönatişni söraydi. Şu tariqa Rokossovskiy Polşa mudofaa vaziri etib tayinlanadi. Köp ötmay unga Polşa marşali unvoni beriladi.
Bundan taşqari, u bir paytning özida Polşa kommunistik partiyasi siyosiy byurosi a’zosi, Polşa ministrlar soveti raisi örinbosari lavozimlarida işlaydi.
1956 yil bahorda Polşa rahbari Boleslav Berut vafot etadi va uning örniga Vladislav Gomulka tayinlanadi. Gomulka Stalin va kommunistik tuzumni yoqtirmasdi. Biroq öşa paytlarda Polşa heç qanaqasiga sovetlar iskanjasidan ozod bölolmasdi va Gomulka buni yaxşi bilardi.
Köp ötmay 1956 yilda Poznanda işçilar namoyişi bilan boşlangan tös-töpolonlar kommunistik tuzumga qarşi isyonga aylanib ketadi. Rokossovskiy mamlakat mudofaa vaziri sifatida ana şu namoyişlarni ayovsiz tarzda bostirişga boşçilik qiladi.
Gomulka mamlakat rahbari bölgandan söng “Stalinparast” bölgan Rokossovskiy bilan kelişa olmay qoladi. Mamlakat siyosatçilari va rahbariyat ikkiga bölinadi. Rokossovskiy ham bölgan “Stalinçilar” va Gomulka boşçiligidagi Stalinga qarşilar bir-birini yoqtirmay qoladi.
Şundan söng Gomulka Rokossovskiyni Moskvaga qaytarib yuboriş payiga tuşadi. 1956 yil 22 oktyabr kuni Xruşçyov Polşa rahbariyatining sörovini qondiradi va marşalning SSSRga qaytişiga rozi böladi.
SSSRdagi faoliyat va Xruşçyovning qahriga uçraş
Rokossovskiy Moskvaga qaytgaç Xruşçyov uni SSSR mudofaa vaziri örinbosari etib tayinlaydi. Bu vazifada bir yil işlagaç marşal Kavkazorti harbiy okrugi qömondoni etib tayinlanadi. 1958 yilda yana Mudofaa vaziri örinbosarligiga qaytariladi va 1962 yilda şu vazifada işlaydi.
1962 yil tösatdan uni Mudofaa vaziri örinbosarligidan böşatişadi. Rokossovskiy suvosti kemalari avariyalarini sabablarini örganiş davlat komissiyasi rahbari lavozimini saqlab qoladi.
Gap şundaki, 1962 yilda Xruşçyov Rokossovskiydan kompartiyaning 20-s’yezdida sözlagan nutqidan kelib çiqib, Stalinning yovuz işlari haqida maqola yozib berişni söraydi.
Rokossovskiy “Örtoq Stalin men uçun juda qadrli inson” deydi va maqola yozib berişni rad etadi. Şundan söng uni Mudofaa vazirligi taftişçilari boş taftişçisi etib tayinlaşadi. Bu amalning darajasi juda past bölib, u Rokossovskiy uçun surgunday joy edi.
Ma’lumot uçun, kompartiyaning 20-s’yezdi 1956 yilda bölib ötadi va unda Nikita Xruşçev “Şaxsga siğiniş va uning oqibatlari” haqida ma’ruza qiladi. U ma’ruzasida Stalin davrida qilingan işlarni keskin qoralaydi. “Xalqlar dohiysi” deb ta’riflanadigan Stalinning özini “qonxör va zolim edi” deb ta’riflaydi.
Rokossovskiy sönggi iş joyida 1968 yilgaça işlaydi. Öşa yili 3 avgust kuni saraton bilan oğrib yurgan marşal vafot etadi. Uni dabdaba bilan Kreml devorlari yoniga dafn etişadi.
Marşal vafot etgaç SSSRda va Polşada unga yodgorliklar örnatiladi, turli muassasalar, köçalar, kemalar, paroxodlar va boşqa joylarga uning nomi beriladi.
Rokossovskiy sotqinmi?
45 yil sovetlar zulmi ostida yaşagan Polşa 1990 yilda sotsialistik lagerdan çiqib ketadi va Yevropa Ittifoqiga qöşiliş harakatlarini boşlaydi.
Şundan söng mamlakatda sovetlarga tegişli haykallar olib taşlanadi. Kommunistlar nomiga qöyilgan köçalar va boşqa joylar nomlari özgartiriladi.
Sovetlarga sadoqat bilan xizmat qilganlar istalmas şaxs bölib qoladi. Rokossovskiy esa oşkora sotqin deb ataladi.
1939 yil sentabr-oktyabr oylarida Rokossovskiy qamoqda yotgani uçun nemislar va sovetlarning Polşani birgalikda bosib oliş yurişlarida qatnaşmagandi.
Biroq polyaklar uning 1956 yilda Poznanda sotsialistik tuzumga qarşi kötarilgan isyonni bostirgani va polyak xalqiga köp azoblar bergani, qonxör Stalinga sodiq bölganini keçira olmaydi.
Şu sababli ham bugun Polşa tarix kitoblarida Rokossovskiy polyak xalqini sovet zulmi ostida uşlab turişga yordam bergan duşman şaxs sifatida ta’riflanadi.
Bugun Vikipediyada Rokossovskiy haqidagi ma’lumotlarga qaralsa Rossiyada, Belarusda marşalning köplab haykallari borligi, turli harbiy bilim yurtlariga, köçalarga, maydonlarga va boşqa joylarga uning nomi qöyilgani haqida ma’lumotlar bor.
Biroq Rokossovskiyga Polşada haykal örnatilgani yoki köçalarga va boşqa joylarga nomi berilgani haqida ma’lumot topib bölmaydi. Çunki polyaklar SSSR parçalanib ketgandan söng uning nomini barça joydan öçirişgan. Haykallarini olib taşlagan.
