Oxunzoda va Haqqoniy qarama-qarşiligi: «Tolibon» rahbariyatida nizo avj oldimi?
|00:21 / 02.11.202420 75323 min
«Tolibon» yetakçilari birdam ekanini körsatişga urinsa-da, içkarida vaziyat boşqaçaroq. Içki işlar vaziri Sirojiddin Haqqoniy esa NYT’ga intervyusida bu boradagi taxminlarni tasdiqlagandek böldi. U dunyoga qanday signal bermoqçi? «Tolibon» içidagi birdamlik bugun qançalik mustahkam? «Geosiyosat»ning navbatdagi sonida afğonşunoslar şu kabi savollar yuzasidan izoh berdi.
“Tolibon” hokimiyatga kelgaç, guruh birdam ekanini isbotlaşga harakat qildi. Ammo barçasi köringanidek emas. Kuni keça içki işlar vaziri Sirojiddin Haqqoniyning “The New York Times”da e’lon qilingan intervyusida, taşqi dunyo uçun qandaydir signal bordek, guruhning “haqiqiy tarmoği” rahbari Sirojiddin Haqqoniy va oliy rahbar Şayx Haybatulloh Oxunzoda örtasidagi kelişmovçiliklar borgan sari köpaymoqda, degan fikrlar yangramoqda. Haqqoniy uçun Qöşma Ştatlar tomonidan ön million dollar mukofot e’lon qilingan va hamon u qidiruvdagi şaxs. Suhbat davomida u va otasi Jaloliddin Haqqoniyning AQŞ bilan uzoq yillik sirli aloqalariga ham töxtalgan. Xöş, Haqqoniy bu intervyu bilan dunyoga qanday signal bermoqçi? “Tolibon” içidagi birdamlik bugun qançalik mustahkam? Kun.uz “Geosiyosat”da mavzuni tahlil qiliş uçun bir qança afğonşunoslar Anvar Yöldoşev, Nurislom Ahmadjonov va Azizbek Fayzullayevni taklif etdi.
“The New York Times”ning Sirojiddin Haqqoniy bilan qilgan intervyusi kimlarga va qanday signal bölişi mumkin?
Anvar Yöldoşev: Sirojiddin Haqqoniyning bu birinçi intervyusi emas. Ğarb davlatlariga berayotgan oxirgi ikki yilda u eng aşaddiy terrorçidan diplomat, siyosatçi yoki davlat xodimiga aylandi. Bilamiz, Sirojiddin Haqqoniy “Tolibon” içki işlar vaziri lavozimida işlayapti va u Afğonistonni taşqi dunyoga olib çiqişi kerakligini körsatayotgan “Tolibon” hukumati a’zolaridan eng asosiylaridan biri sifatida körilmoqda. Afğoniston taşqi dunyo bilan hamkorlikka kirişişi kerakligini aytayotgan rahbarlardan biri bölib qoldi.
Albatta, intervyular ortida oçiqlangan-oçiqlanmagan maqsadlar bor, ular haqida suhbat davomida yana gaplaşamiz.
Nurislom Ahmadjonov: Hozirda media olamida Sirojiddin Haqqoniyning intervyusi şov-şuv sifatida talqin qilinyapti. Aşaddiy terrorçidan diplomatga aylanişi bu qandaydir bir işora, ya’ni bu intervyudagi işoralar nimaga qarab ketadi?! Bevosita “The New York Times”
Mavzuga oid
birinçi navbatda AQŞda demokratlarga yaqin bölgan naşrlardan biri hisoblanadi va aynan nima uçun bu AQŞda prezidentlik saylovlari oldidan, ya’ni prezidentlik saylovlari arafasida Haqqoniy intervyusi naşr etilgani ham qandaydir signal bölişi mumkin. Ya’ni demokratlar va respublikaçilar örtasidagi debatlarda Afğonistondan qöşinlarni olib çiqib ketiş masalasi ham tanqid qilingan va mana şu vaziyatni yumşatiş hamda tanqidlarga qaratilgan intervyu bölişi ham mumkin. Bu, albatta, AQŞ tomonidan “Tolibon”, ya’ni Sirojiddin Haqqoniydan foydalaniş hisobiga amalga oşirildi. Haqqoniylar oilasi tarixan Markaziy razvedka boşqarmasi bilan bevosita aloqa qilib kelgan, bundan taşqari, moddiy yordamlar ham olib turgan deyiladi. Hozirgi globalizatsiya jarayonlarida yana Haqqoniy tarmoği global trendga çiqmoqda. Bu esa AQŞ tomonidan ikkinçi signal bölişi mumkin.
Sönggi vaqtlarda esa Sirojiddin Haqqoniy va “Tolibon” yetakçisi Haybatulloh Oxunzoda örtasidagi nizolar haqida mediada turli xil xabarlar tarqalyapti.
Ba’zi tahlilçilar bu şunçaki nizo emas, balki axborot manipulyatsiyasi degan qaraşlarni ham ilgari suryapti. Menimça, e’lon qilingan intervyuda göyoki Qöşma Ştatlar liderlik masalasida Sirojiddin Haqqoniyni qöllab-quvvatlaşga tayyor degan signal beryapti va kelajakda AQŞ bu bilan birinçi navbatda hamkorlik qilişga tayyor. Demak, Vaşington qöşinlarini Afğonistondan olib çiqib ketgandan keyin yana mintaqaga qaytiş vositasi sifatida Sirojiddin Haqqoniyni körayotgan bölişi mumkin. Şu jihatdan endi Sirojiddin ham mana şundan foydalangan holda balki özining keyingi strategik harakatlarini amalga oşiriş uçun foydalanişi mumkin. Sirojiddin Haqqoniy bilan bölib ötgan intervyu Kobulda ötkazilgan. Bu, albatta, Ğarb jurnalistining mamlakat poytaxtida intervyu olişi Ğarb davlatlari, jumladan, Amerika bilan haqqoniy tarmoği aloqasi kuçliligidan signal berişga qaratilgan. Lekin şu bilan birgalikda aytiş mumkinki, öşa berilgan intervyuni töliq şaklda yoki video, audiovizual material körinişida biz körmaganmiz va bu yuqorida aytilgandek, Haybatulloh Oxunzodaning, ya’ni ortodoksal (idealogik jihatdan odatlariga qatiy amal qiluvçi) qaraşga ega bölgan “Tolibon” vakillariga zarba beriş maqsadida Ğarb manipulyatsiyasi ham bölişi mumkin.
“Tolibon” içida qaysi guruhlar raqobati bor va ularning da’vosi nima?
Anvar Yöldoşev: Taşqaridan qaraganda jips bölib körinsa ham, “Tolibon” harakati rahbariyatida nizolar mavjud. Bu haqida hatto ommaviy axborot vositalardan ayrim maqolalar çiqqan, ba’zi ma’lumotlar sizdirilgan.
Haybatulloh Oxunzoda, özi 1961 yilda tuğilgan, u 2016 yilda Mulla Umar örniga iqtidorga kelgan. Sirojiddin Haqqoniy esa “Tolibon” tuzilişida uni taşkil qilişda qatnaşgan şaxslardan hisoblanadi. Otasi Jaloliddin Haqqoniy bilan birga janglarda ham qatnaşgan.
Qandahorlik Haybatulloh Oxunzoda oliy rahbar va Sirojiddin Haqqoniy orasidagi nizolardan yaqqol bittasi: oliy rahbar Oxunzoda öz xodimlariga işonmay, qandahorliklardan iborat (“Tolibon” yetakçisi aynan Afğonistonning Qandahor viloyatida tuğilgan) qöriqçilar guruhini tuzdi. Bular örtasidagi kelişmovçiliklardan yana biri – xotin-qizlarning huquqlari va inklyuziv hukumat tuziş masalasi.
Azizbek Fayzullayev: Aynan şu maqola çiqiş arafasida “Tolibon” amiri (Şayx Haybatulloh Oxunzoda) şaxsiy gvardiyasi rahbari etib öz kuyovi Zarğayni tayinladi va korpus soni yigirma mingdan qirq minggaça oşirilgani aytildi Bu xabarlar esa içki nizo borligini oçiq körsatmoqda. Qolaversa, bu ikki guruh örtasida böliniş yanayam kuçayib boradi. Çunki “Tolibon”ning yuqori elitasi haqiqatdan tuşunib, mö’tadil kayfiyatdagi qatlam Ğarb davlatlari yoki umuman qöşnilar bilan aloqada bölmasa va dunyo talablarini bajarmasa, mamlakatdagi ayni paytda oğir bölib turgan gumanitar vaziyat yanada oğirlaşib ketişi mumkin. “Tolibon” kelgandan keyin Afğonistonda ança ijobiy özgarişlarga erişilgandek tuyuladi. Masalan, importning köpayişi, eksportning ikki baravar oşgani, soliq va bojxona tuşumlarining yaxşilanişi. Ammo amerikalik iqtisodçilar buni “oçlik muvozanati” deb atadi, ya’ni hozirgi kundagi bu iqtisodiy özgarişlarning uzoq muddatli effekti juda yomon bölişi mumkin. Çunki tobora “Tolibon” xalqaro aloqalardan uzilib qolmoqda va uni avvalgi Doha guruhi, ya’ni Qatar faoliyat yuritgan mö’tadil guruhi tuşunadi. Ular öz amirlarini, ya’ni Haybatullohni keskin qarorlarga emas, balki mö’tadil qarorlarga undamoqda.
Anvar Yöldoşev: Hozir Afğonistonga juda katta iqtisodiy yordam mablağlari berilayotgani kim tomonidan özlaştiriladi, qayoqqa boradi, bu masala juda katta rol öynayapti. Nizolar mana şu pul oqimini özlaştiriş masalasida ham kelib çiqişi mumkin.
Nurislom Ahmadjonov: Ma’lumotlarga köra “Tolibon” içida uçta puştun guruhi örtasida özaro raqobat va kuraş bor. Bu birinçisi, Qandahor guruhi, ya’ni “Tolibon” rahbari hisoblangan Haybatulloh boşçiligidagi radikallaşgan guruh. Ikkinçi guruh esa “Tolibon”ning içki işlar vaziri Sirojiddin Haqqoniy boşçiligidagi guruhdir. Haqqoniy tarmoği haqida gap ketganda Markaziy razvedka boşqarmasi bilan hamkorligi, şuningdek Şarqiy Turkiston islom harakati, Özbekiston islom harakati, Ansorulloh (Tojikiston tolibalari deb ataş ham mumkin) yoki Tehrika Toliboni Pokiston, ya’ni Pokiston tolibalari kabi terroristik guruhlar (“Al-Qoida” bilan ham hamkorlik qilingani aytiladi) bilan aloqadorligi haqida ma’lumotlar bor.
Uçinçi guruh bu Qatar guruhi hisoblanib, bu guruhga “Tolibon”ning iqtisodiy masalalar böyiça boş vazir örinbosari Mulla Abdul Ğani Barodar hamda “Tolibon” mudofaa vaziri Mulla Muhammad Yoqub boşçiligidagi ança mö’tadillaşgan guruh kiradi. Hozirda mana şu uçta puştun guruh örtasida raqobat kuçaygan. Sirojiddin Haqqoniyning Haybatulloh bilan bevosita maslahatlaşuvsiz xorijiy davlatlar bilan aloqa qilişi yoqmaydi.
Yuqorida aynan uçta klan töğrisida gapirdingiz, lekin xalqaro hamjamiyat aynan Doha guruhini asosiy öringa qöymaydimi yoki bu yerda toliblar içidagi mavqega boğliqmi?
Toliblar içida bu guruhlar alohida mavqega ega.
Masalan, Sirojiddin Haqqoniy Afğonistonning şimoliy qismlarida katta obröga ega va Badaxşon viloyati sabab Xitoy bilan yaqin munosabatlarga ega.
Qatar guruhi vakillari, Mulla Abdul Ğani Barodar boşçiligidagi faoliyat bevosita siyosiy jarayonlar bilan, iqtisodiy jarayonlar bilan va xalqaro masalalar bilan boğliq. Hazirda de-fakto hisoblagan “Tolibon” öz hokimiyatini de-yurega özgartiriş uçun iqtisodiy yaqinlik bilan oşiradi, ya’ni boşqa xorijiy davlatlar bilan birga iqtisodiy hamkorlikni yölga qöygandan keyin bevosita siyosiy yaqinlikka ham olib kelişi mumkin.
Haqqoniy tarmoği özi nima?
Anvar Yöldoşev: Haqqoniy tarmoği 1983 yillarga borib taqaladi. Tarmoqni uning otasi Jaloliddin Haqqoniy şakllantirgan va mujohidlarga rahbarlik qilgan. Haqqoniy tarmoği bir qança arab davlatlari va çegaradoş bölgani uçun Pokiston bilan birga işlagan. Natijada Jaloliddin Haqqoniy nufuzli dala qömondonlaridan biriga aylandi. Gulbiddin Hekmatyor va Ahmadşoh Mas’ud örtasida kelişmovçilik bölganda Jaloliddin Haqqoniy ularni yaraştirişda katta rol öynagan. Öz vaqtida uni hatto prezidentlikka va boş vazirlikka ham tavsiya qilişgan. Ikki minginçi yillarda buning otasi juda nufuzli edi.
Sirojiddinga kelsak uning yana törtta ukasi bor. Lekin asosiy merosxör sifatida Sirojiddin otasining örnini egalladi. Tarmoq kuçli, nufuzli, pulga ega va turli davlatlar bilan aloqalar olib boradi. U davlatlar orasida birinçi galda aytganimiz Pokiston, keyin arab davlatlari, Yaqin Şarq mamlakatlari va albatta Amerika Qöşma Ştatlari.
2008-2010 yillardagi Afğonistonda asosiy terrorçilik harakatlarini “Tolibon”ning ana şu tarmoği qilgan. 2008-2009 yillarda Kobuldagi Serinniy mehmonxonasidagi portlaşlar, Hamid Karzayga hujumlar, masjidlar va boşqa joylarda köplab teraktlarni amalga oşirgan. Ularning odamlari juda köp xudkuşlik bilan şuğullangan. Odam öğirlaş bilan, reket bilan ham şuğullangan.
Azizbek Fayzullayev: Haqqoniy tarmoği oilaviy xususiyatga ega. Guruhda islom omili va puştun kodekslari yuqori örinda turadi. Haqqoniy ismini özi ta’lim olgan Pokistondagi Darul Ulom Haqqoniya madrasasi nomidan olgan. Sovet kontingentiga qarşi kuraşiş uçun ular töğridan töğri Amerika Markaziy razvedka boşqarmasidan naqd pul va qurol-yaroğlarni olgani ham aytiladi. Zamonaviy davrdagi Ğarb bilan aloqalariga keladigan bölsak, Sirojiddin Haqqoniyning amakisi, ya’ni Jaloliddin Haqqoniyning ukasi Ibrohim Umariy 2011 yilda Dubayda Amerika vakillari bilan maxfiy tarzda uçraşgani yoki oradan tört yil ötib, 2016 yilda Yevropada ularni ba’zi bir maxfiy uçraşuvlarda körilgani, Ğarb bilan yaqin aloqada ekanidan xabar beradi.
Xattoki öşanda muxbirlar savol ham berişgan: Amerika ham uruşni tugatişni xohlasa, Haqqoniy tarmoği ham uruşni tugatişni xohlasa, Afğonistonda nima uçun uruş hali ham davom etyapti, degan masalalar kötarilgan.
Lekin bularning faoliyati Afğoniston içida, ya’ni global jihod degan narsa yöq. Lekin ba’zi ekspertlar xorijiy mamlakatlardan olayotgan xayriya yordami kelajakda global jihodga sabab bölişi mumkin deb taxmin qilinadi. Biroq bu qançalik töğri ekani hozirça aniq emas.
Sirojiddin Haqqoniy xattoki “Al-Qoida” bilan ham işlagan, xudkuşlik teraktlarini taşkillaştirgan. Hozirda uni mö’tadil tarafga özgargan deyiş qançalik asosli? Haqqoniy hokimiyatga erişiş uçun özini şunday körsatmayaptimi?
Agar vaziyat taqozo qilsa, odam özgaradi, taşkilot va uning faoliyati ham özgaradi. Bugungi kunda Afğonistonda uşbu taşkilot faoliyatida terrorçilik harakati yöq desak ham böladi, bu vaqtinçalik töxtatilgan deyiş ham mumkin.
Ammo intervyulardan ma’lumki, maqsad Afğonistonni dunyoga oçiş va vaziyatni yaxşilaş haqida gapirilmoqda. Asosiy maqsad baribir Oxunzoda örniga guruh rahbarligiga keliş.
Azizbek Fayzullayev: Har qanday hokimiyatning asosi iqtisodiyot ustiga qurilişini unutmasligimiz kerak. Afğonistonda hozirgi iqtisodiy tendensiyalar davom etsa, mamlakatdagi vaziyat qulaydi. “Tolibon” hokimiyatga kelgunça ayollarni iş bilan ta’minlaş körsatkiçi 16 foizdan 46 foizgaça oşirilgan edi, hozir “Tolibon” davrida bu narsa nolga tuşib ketdi. Bu kelajakda fuqarolarning turmuş şaroitini oğirlaştirib yuborişi mumkin. Agar hokimiyatga keliş ularning asosiy maqsadi bölsa va bu maqsadni amalga oşirişdan oldin asoslarni qöyiş talab qilinsa, bu holat yaqqol körinadi.
Bundan taşqari, bugungi kunda Turkmaniston katta işlar qilyapti. Nima uçun Oxunzoda heç qaçon xorijga çiqmagan va sentabr oyida Turkmanistonga kelgan? Sababi, TAPI loyihasi (Turkmaniston-Afğoniston-Pokiston gaz quvuri). Afğonistonga bu quvur yiliga 600 million dollar foyda olib kelişi mumkin. Bundan taşqari, bu yerdan temiryöl ham ötadi, u orqali bir yilda 10 million tonna yuk ötadi.
Afğoniston bilan boğliq boşqa davlatlarning loyihalari ham bor-ku, nega Turkmanistonga aynan oliy rahbar bordi?
Anvar Yöldoşe: Birinçi navbatda tabiiyki, iqtisodiy manfaat bor. Oxunzodaning bunday katta loyihaga boşçilik qilişi Haqqoniy bilan raqobat fonida bölyapti.
Azizbek Fayzullayev: Turkmaniston “Tolibon”ning birinçi hokimiyatini (1996-2001 yillar) ham rad etmagan. Markaziy Osiyo davlatlaridan faqatgina Turkmaniston ular bilan faol diplomatik aloqalarni yölga qöygan. Şuningdek Xavfsizlik şartnomasi taşkiloti doirasida Turkmanistonning birinçi prezidenti “Tolibon”dan xavf körmayapmiz deb bayonot ham bergan. Hattoki Turkmanistonning eng xavfsiz çegaralari Afğoniston bilan deyilgan vaqtlar ham bölgan. Balki bunga ham boğlaş mumkindir.
Sirojiddin Haqqoniy va Oxunzoda örtasidagi kelişmovçiliklarning sababi va kesişgan nuqtalar qaysilar?
Nurislom Ahmadjonov: 2024 yil iyul oyida Haybatulloh Qandahorga xavfsizlik organlari rahbarlarini kengaşga çaqirdi. Jumladan: mudofaa vaziri Muhammad Yoqub, içki işlar vaziri Sirojiddin Haqqoniy, razvedka boşqarmasi boşliği Abdulhaq Vosiq. Şu paytda Qandahordagi Haybatulloh atrofidagi mullalar xavfsizlik organlari rahbarlaridan yana qaytadan Haybatullohga bay’at berişini talab qildi. Sirojiddin Haqqoniy esa faqat bir marta sodiqlik qasamyodi beriladi, ikkinçi marta bay’at beriş bu mantiqsizlik, deya e’tiroz bildirdi. Lekin “Tolibon”ning özi buni rad etadi.
Anvar Yöldoşev: Sirojiddin Haqqoniy ayollar ta’limini çeklamaslik haqida aytgan bölsa ham, Oxunzoda bunga ruxsat bermadi va keskinlikning asosiy sabablaridan biri ham şu.
Azizbek Yöldoşev: Qolaversa, Sirojiddin Haqqoniy sabab ayollar huquqi ta’minlansa, bu Sirojiddinni yanayam Ğarb bilan yaqinlaştiradi. Çunki Ğarbning eng asosiy da’volaridan biri aynan xotin-qizlar huquqi bilan boğliq.
Ba’zi manbalarga köra Haybatullo Oxunzodani AQŞ tomoni haftalik daromad bilan ta’minlab turadi degan ma’lumotlar bor. “Tolibon” hokimiyatga kelgandan beri boşlangan bu ta’minot aynan mana şu sentabr oyida töxtatib qöyildi va bu fonda Sirojiddin Haqqoniy bilan intervyu e’lon qilinib, Haqqoniy asosiy darajaga kötarilyapti.
Agar siz aytgandek Ğarbni özi moliyaviy ta’minlab tursa, nima uçun “Tolibon” bilan şunça vaqt davomida kuraşdi?
Azizbek Fayzullayev: Mintaqada Amerika Qöşma Ştatlari özining qolgan raqiblari bilan hisoblaş uçun riçag sifatida saqlab turadi degan fikr köplab ekspertlar tomonidan aytiladi, ya’ni u “Tolibon”ni baribir öz tizginida uşlab turaveradi.
Undan taşqari, bu qöşni davlatlarga xavf körinişida ularni qaysidir ma’noda tiyib turiş uçun ham “Tolibon”dan foydalaniş mumkin.
Anvar Yöldoşev: Haqqoniy tarmoği eski otasi paytida ham, keyin, Sirojiddin paytida ham Amerika Qöşma Ştatlari maxsus xizmatlari bilan doim maxfiy tarzda uçraşib turgan, ulardan pul mablağlari va qurol-yaroğ olib turgan. Hozir ham şunday deb öylayman.
Asosiy raqiblar bilan siyosatini muvozanatlaştiriş uçun ham mavjudligini saqlab turadi. Çunki AQŞ çiqib ketsa, örnini tabiiyki, Rossiya yoki Xitoy egallaydi.
Sirojiddin Haqqoniy va Haybatulloh Oxunzodaning xalqaro qöllovlari qaysi davlatlar?
Nurislom Ahmadjonov: Haqqoniy bevosita Xitoy bilan aloqadorligi mavjud, Haybatullohni esa ma’lum ma’noda boşqa davlatlar asosiy öyinçi sifatida körmaydi. Aynan Ğarb davlatlari hozirda Haybatullohni asosiy öyinçi sifatida körmayapti. Çunki ekspertlarning fikriça, hozirgi “Tolibon” içidagi tinçlik davri öz nihoyasiga yetdi, endi içki beqaror vaziyat hukm sura boşladi. Xuddi şunday vaziyatda heç bir xorijiy davlatlar Haybatullohni qöllamaydi yoki uning atrofida qandaydir harakatlarni amalga oşirmaydi.
Anvar Yöldoşev: Haybatulloh Oxunzodani Ğarb davlatlari qöllamasa ham, şunga qaramay, Saudiya Arabistoni, Arab Amirligi orqasida turişi mumkinligini qayd qiliş kerak. Çunki u boşqaruvda diniy omilni birinçi öringa qöyadi. Sirojiddinni birinçi galda Xitoy va Pokiston qöllaydi. Pokiston bilan u avval ham işlagan, bundan keyin ham işlaydi.
“Tolibon” içidagi etnik özbek qömondonlar (Salohiddin Ayyubiy va Abdulsalom Hanafiy) qaysi guruh tomonida böladi?
Azizbek Fayzullayev: Agar etnik unsur bu yerda asosiy darajaga kötariladigan bölsa, özbek millatiga mansub bölgan afğonistonlik “Tolibon” vakillari menimça mö’tadil tomonda bölsa kerak. Jumladan, bu yerda Salohiddin Ayubiydan taşqari, Abdussalom Xanafiy alohida qayd etiş kerak. U Qatar guruhi tarkibida bölgan, Ğarb davlatlari bilan muloqotlarda bölgan. Bu jihatdan uning tomoni ma’lum. Yana bitta narsaga alohida e’tibor beriş kerakki, ularni tarkibidagi rahbariy organlarda etnik özbeklar juda kam sonli. Salohiddin Ayyubiy hozirgi kunda Zobul viloyatida xavfsizlik masalalari rahbari sifatida faoliyat yuritayotgan özbek. U 21 oktyabr özbek tili kuni arafasida intervyusida til masalasiga töxtaldi va özbek tili doim yaşaşda davom etadi, ölmaydi, dedi. Biz bu tilda farzandlarimizni tarbiyalaşda davom etamiz, dedi. Lekin şu bilan birgalikda, unda turkiylik yoki özbeklik unsuriga emas, diniy mansublikka e’tibor yaqqol sezilib turgan edi. Bu jihatdan olib qarasak, Oxunzodaga yaqinligini payqaş qiyin emas.
Anvar Yöldoşev: Öylaymanki, Haqqoniy Ğarb davlatlari va dunyo hamjamiyati talab qilayotgan asosiy talablarni bajaradi, ulardan birinçisi allaqaçon bajarilgan. Afğoniston giyohvand moddalarni yöq qilib ulgurdi va minimal darajaga tuşirdi.
Ikkinçi talab inklyuziv hukumat tuziş. Inklyuziv hukumat qurişga ham Haqqoniy ijobiy qaraydi va dunyoga Afğonistonning oçiqligini körsatadi. Uçinçisi böyiça biz gapirdik, ayollar haq-huquqini ta’minlaş. Şuning uçun, mana şu uçta talabni amalga oşirsa, dunyo hamjamiyati ularni tan oladi. Ularni tan olsa, Afğoniston oçiladi. Afğoniston oçilsa, ularga investitsiyalar kirib keladi. Sarmoyalar kirib keladi, loyihalar amalga oşirilsa, Afğonistondagi hayot ança yaxşi böladi degan umiddamiz.
Nurislom Ahmadjonov: Agar Sirojiddin Haqqoniy “Tolibon” hokimiyati tepasi keladigan bölsa, qanday oqibatlar olib kelişi haqida gapirmoqçiman. Deylik, Oxunzoda ham, Sirojiddin ham puştun etnosi bilan boğliq. Bevosita, agar Sirojiddin Haqqoniy hokimiyatga keladigan bölsa, puştun guruhlar örtasida kuraşlar avj olişi mumkin. Deylik, puştun guruhlar örtasida turli xil uruğlar mavjud. Uruğlar juda ham köp. Haybatullah Oxunzoda aynan Durroniy uruğlariga mansub bölgani uçun, Sirojiddin Haqqoniy uruğlari tomon bilan ham özaro kuraş kelib çiqişi mumkin. Bu natijada nimani keltirib çiqaradi?
Sirojiddin Haqqoniy bilan Pokiston örtasidagi aloqalar yanada yaqinlaşadi. 2024 yilning 11 oktyabrida, Pokistonning Haybar şahrida puştunlarning buyuk jirğasi böldi. Tarixdagi eng keng kölamli mana şu jirğada manbalarga köra öttiz mingdan ortiq puştunlar yiğilgan. Bu yerda davlatçilik masalasini kötarişdi. Agar Sirojiddin Haqqoniy hokimiyat tepasiga keladigan bölsa, Afğoniston hududida yana bir Puştuniston davlatining tuzilişiga olib kelişi mumkin.
Azizbek Fayzullayev: Biz hozir Ğarb davlatlarining yordamlarini gapirdik, lekin içki siyosat, içki xalqning xohiş-irodasi muhokama qilinmadi. Bu yerda Haybatulla Oxunzodani ular oliy rahnamo sifatida tan oladi. Şu nuqta nazardan qaraydigan bölsak, ular Haybatulloh Oxunzodadan şunçaki yuz ögirib, Sirojiddin Haqqoniyga böysunib ketişi qiyinroq masala.
Qolaversa, bu yerda yana bir jihat bor: Afğonistondagi aynan “Tolibon” tarkibidagi köplab vakillar, ya’ni jangçilari, “Tolibon” hokimiyatga kelib turgan bölsa ham, ular ba’zi bir liberal islohotlar natijasida qaytadan “Tolibon” tarkibidan çiqib, IŞID Xuroson yoki “Al-Qoida” singari boşqa guruhlarga ötib ketişgani qayd etilgan. Bu demak, ular hali unçalik mö’tadil kayfiyatga tayyor emasligini bildiradi. Buning ikkinçi jihati daromad bilan ham boğliq bölişi mumkin, albatta. Mana şu jihatlarni ham hisobga olib, töliq aniq kartinasini çiziş qiyinroq.
