Rossiyadan Venesuelagaça: tabiiy boyliklar böyiça eng boy davlatlar
|20:42 / 14.11.202433 70011 min
Bugun dunyoning eng boy davlatlari bir neçta omil bilan tasniflanadi. Masalan, qaysidir davlat yalpi içki mahsulot hajmi kattaligi bilan, boşqasi esa eng köp tabiiy boyliklari borligi uçun, yana boşqa bir davlat eng baland maoş tufayli boy davlatlar röyxatiga kiritilgan.
Insoniyat azaldan yerdan, turli foydali qazilmalardan foydalanib keladi. Biroq bu jarayon 20-asrga kelib nihoyatda ommalaşdi.
Masalan, insoniyat antik davrda 19 turdagi elementdan foydalangan bölsa, 18-asrda 28, 19-asrda 50 va 20-asrda 60 turdagi turli elementni işlata boşlagan.
20-asrda insoniyat turli qazilma boyliklarni juda tez suratlar bilan qazib olişga ötdi. Köp ötmay dengiz va okeanlar ostidagi konlar ham özlaştirila boşlandi.
Agar tarixiga qaralsa, turli davrlarda turli qazilma boyliklarni qazib oliş turliça keçganini köriş mumkin. Masalan, 1850-1930 yillarda kömir, 1940-2000 yillarda neft, 2010 yildan boşlab eng köp tabiiy gaz qazib olinmoqda.
Şuningdek, ayrim qazilma boyliklarni qazib oliş kamayib kelgan. Masalan, torf qazib oliş 1940 yildan buyon muttasil qisqarib kelmoqda.
Qazilma boyliklar orasida qayta işlasa böladiganlari ham bor. Masalan, metallarning aksariyatini qayta işlasa böladi. Şu sababli har yili Yer yuzida juda köp miqdorda eski metall bölaklari qaytadan eritilib, turli mahsulotlar işlab çiqariladi.
Qazilma boyliklar Yer yuzi böylab juda nomutanosib taqsimlangan. Qaysidir davlatda ular juda köp. Ayrim davlatlarda esa ular umuman yöq.
Şuningdek, juda köp miqdorda tabiiy boyliklar zaxirasiga ega davlatlarning hammasi ham boy emas yoki gullab-yaşnab ketmagan.
Bunda turli omillar, jumladan nönoq boşqaruv va energiya resurslari uçun keçayotgan kuçli raqobatda taşqi aralaşuv ham muhim rol öynamoqda.
Quyida aniqlangan zaxiralar böyiça qazilma boyliklari eng köp davlatlar haqidagi ma’lumotlarni taqdim etamiz.
1. Rossiya, 75 trillion dollar.
Şubhasiz Rossiya tabiiy boyliklar miqdori böyiça birinçi örinda turadi. Bu davlatning aniqlangan tabiiy boyliklar zaxirasi 75 trillion dollarga baholangan.
Rossiyada turli qazilma boyliklar zaxirasi böyiça yuqori örinlarni egallaydi. Jumladan dunyoda aniqlangan turli zaxiralar böyiça Rossiya uluşi quyidagiça:
Mavzuga oid
· neft zaxirasi – 10-12 foiz;
· tabiiy gaz zaxirasi – 32 foiz;
· kömir zaxirasi – 11 foiz;
· qora metall zaxirasi – 25 foiz;
· nikel zaxirasi – 33 foiz;
· qörğoşin zaxirasi – 10 foiz;
· ruh zaxirasi – 15 foiz;
· kaliy tuzi zaxirasi – 31 foiz.
Bundan taşqari, Rossiya tabiiy örmonlar egallagan hudud böyiça ham dunyoda birinçi örinni egallaydi.
Rossiya tabiiy boyliklar böyiça dunyoda birinçi örinda turgani bilan örtaça iş haqi, aholi turmuş darajasi va boşqa körsatkiçlar böyiça örtamiyona davlatlar qatorida turadi.
Rossiya OAVga köra, 2024 yilda Rossiyada örtaça iş haqi 80 ming rublni taşkil etgan va bu 800 dollar atrofida böladi.
Biroq turli xalqaro taşkilotlar Rossiyada örtaça iş haqi 550-650 dollar atrofida ekanini yozişgan. Ya’ni mamlakat qazilma boyliklarga boy bölsa ham örtaça iş haqi masalasida rivojlangan davlatlardan ança orqada.
2. AQŞ, 45 trillion dollar.
Amerika Qöşma Ştatlari dunyodagi eng boy davlat hisoblansa ham u tabiiy boyliklar röyxatida ikkinçi örinda joylaşgan. Uning aniqlangan tabiiy boyliklar zaxirasi 45 trillion dollarga baholangan.
AQŞ iş haqi, turmuş tarzi, yalpi içki mahsulotlar hajmi, harbiy xarajatlar va boşqa köplab omillar böyiça dunyoning eng yetakçi davlati hisoblanadi.
2023 yilda AQŞ YaIM hajmi nominal qiymatda 27 trillion 357 milliard bölgan.
AQŞ neft, tabiiy gaz, tabiiy örmonlar va yana bir qator tabiiy boyliklar hajmi böyiça dunyo reytingida öntalikdan joy olgan.
Şuningdek, bu davlat dunyo kömir zaxirasining 31,2 foiziga egalik qiladi.
3. Saudiya Arabistoni, 34,4 trillion dollar.
Saudiya Arabistonida ilk neft konlari 20-asrning 30-yillarida topilgan. Ötgan asrning 60-yillarigaça dunyoda turli transportlar kam bölgan va şu sababli Saudiyada neft qazib oliş miqdori ança kam bölgan.
20-asrning 70-yillaridan boşlab bu davlatga juda katta miqdorda Ğarb sarmoyalari kiritildi va juda köplab neft konlari özlaştirildi.
Natijada 21-asr boşlariga kelib Saudiya dunyoning boy davlatlari qatoriga kirdi. Bugun Saudiya tabiiy boyliklar zaxirasi böyiça dunyo davlatlari orasida 3-örinni egallaydi.
Uning jami aniqlangan tabiiy boyliklar zaxirasi 34,4 trillion dollarga yetadi. Zaxiralarning asosiy qismini neft va gaz taşkil etadi.
Jumladan, Saudiya Arabistoni dunyoda aniqlangan neft zaxirasining 20 foiziga egalik qiladi. Şuningdek, bu davlat gaz zaxirasi böyiça dunyo reytingida beşlikka kiradi.
4. Kanada, 33,2 trillion dollar.
Tabiiy boyliklar zaxirasi böyiça röyxatda Kanada 33,2 trillion dollar bilan 4-örinda joylaşgan.
Bu bejizga emas, Şimoliy Amerikada joylaşgan bu davlat juda katta hududga ega va u bu körsatkiç böyiça dunyoda Rossiyadan söng ikkinçi örinda turadi.
Kanada egalik qiladigan ulkan hudud tabiiy zaxiralarga juda boy. Ayniqsa, uning hududida neft konlari köp. Mamlakat neft va gaz zaxiralari böyiça dastlabki önlikka kiradi.
Kanadada uran, fosfat va fosforitning juda katta zaxiralari borligi aniqlangan. Bu davlat uran zaxiralari böyiça dunyoda ikkinçi örinni egallaydi.
Şuningdek, Kanadaning juda katta hududi — 347 mln gektari örmon bilan qoplangan.
Bundan taşqari, Kanada juda köp miqdorda çuçuk suv zaxirasiga ega. Sönggi yillarda qadoqlangan içimlik suvga talab oşib borayotgani inobatga olinsa, Kanadadagi çuçuk suv manbalarini ham bemalol tabiiy boyliklar zaxirasiga qöşiş mumkin.
5. Eron, 27,3 trillion dollar.
Eron dunyodagi eng qadimiy davlatlardan biri hisoblanadi. Bu davlatni boyitib turgan narsa neft va gaz zaxiralari hisoblanadi.
Eronning neft va gaz konlari asosan Fors qöltiğida joylaşgan. Bu davlatda dunyodagi gaz zaxiralarining 16 foizi, neft zaxiralarining 10 foizi borligi aytiladi.
Garçi juda katta neft va gaz zaxiralari bölsa-da Eron xalqaro sanksiyalar tufayli ulardan samarali foydalana olmaydi.
Xalqaro taşkilotlar va Ğarb davlatlari talqiniga köra, bu davlat uzoq yillardan buyon atom bomba yaratiş ustida iş olib boryapti. Şu va boşqa sabablar tufayli Ğarb davlatlari Eronga sanksiyalar joriy etişgan.
Eronda örtaça iş haqi 400-450 dollar. Mamlakat yalpi içki mahsulot hajmi nominal qiymatda 400 mlrd dollar atrofida. Eronning tabiiy boyliklar zaxirasi 27,9 trillion dollarga baholangan.
6. Xitoy, 23 trillion dollar.
Xitoy juda katta hududga ega bölsa ham bu davlatda turli qazilma boyliklarning juda katta zaxiralari yöq. Şunçaki, Xitoyda tabiiy boyliklarning turi köp.
Xitoyda faqat kömirning juda katta zaxiralari aniqlangan yirik konlar bor. Masalan, bu davlat dunyoda aniqlangan kömir zaxiralarining 13 foiziga egalik qiladi.
Qolgan minerallar yoki metallarning kiçik konlari bor. Şu sababli Xitoy dunyodagi eng yirik xomaşyo sotib oluvçi davlat hisoblanadi.
Çin yurti neft, gaz, turli metallar va boşqa mahsulotlarning asosiy qismini xorijdan import qiladi. Xitoyning tabiiy boyliklar zaxirasi 23 trillion dollarga baholangan.
7. Braziliya, 21,8 trillion dollar.
Braziliya hududi ham juda katta va u Janubiy Amerika qit’asining katta qismini egallaydi. Bu davlat dunyodagi qora metall zaxiralarining 17 foiziga egalik qiladi.
Şuningdek, Braziliya Kanada va Rossiya bilan birgalikda dunyodagi eng katta örmon fondiga ega. Braziliya hududida joylaşgan Amazonka örmonlarini Yer kurrasining “öpkasi” deb ham ataşadi.
Bundan taşqari, Braziliya neft va tabiiy gazning yirik konlariga ega. Biroq ularning zaxirasi böyiça öntalik röyxatga kirmaydi. Braziliyaning tabiiy boyliklar zaxirasi 21,8 trillion dollarga baholangan.
8. Avstraliya, 19,9 trillion dollar.
Avstraliya dunyodagi yagona butun boşli qit’adan iborat davlat hisoblanadi. Bu davlat dunyodagi aniqlangan oltin zaxiralarining 14-15 foiziga egalik qiladi.
Şuningdek, dunyodagi uran zaxirasining 46 foizi Avstraliya hududida joylaşgan. Bundan taşqari, Avstraliyada neft va gaz, kömir va turli metallar konlari bor.
Avstraliya tabiiy boyliklarining 5,3 trillioni mamlakatdagi örmonlar hisobiga töğri keladi. Mamlakatning tabiiy boyliklar zaxirasi 19,9 trillion dollarga baholangan.
9. Iroq, 15,9 trillion dollar.
Iroqning asosiy tabiiy boyligi neft hisoblanadi. Bu davlat dunyoda aniqlangan neft zaxiralarining 9-10 foiziga egalik qiladi.
Şuningdek, Iroqda tabiiy gazning yirik zaxiralari bor. Biroq bu davlat gaz zaxiralari böyiça dunyo reytingida dastlabki öntalikka kirmaydi.
Bundan taşqari, Iroq dunyodagi yirik fosforit zaxiralariga ega va ular 1,1 trillion dollarga baholangan. Bu davlatning tabiiy boyliklar zaxirasi 15,9 trillion dollarga baholangan.
10. Venesuela, 14,3 trillion dollar.
Venesuela Janubiy Amerika qit’asining şimoliy qismida joylaşgan. Bu davlat ham dunyo neft zaxirasining 8-9 foiziga, tabiiy gaz zaxiralarining qariyb 3 foiziga egalik qiladi.
Venesuela garçi juda katta neft va gaz zaxiralariga ega bölişiga qaramasdan bu davlat aholisining turmuş tarzi maqtanarli emas.
Bunga asosiy sabab, Venesuelada asosiy neft va gaz konlari davlat tasarrufida. Yoki ularning bir qismi heç qanday tendersiz siyosiy elitaga yaqin bölgan kompaniyalarga berib yuborilgan.
Yana bir sabab, bu mamlakatga Ğarb davlatlari tomonidan iqtisodiy sanksiyalar e’lon qilingan. Qolaversa, Venesuela ançayin yopiq davlat hisoblanadi.
Şu sababli bu davlatda örtaça iş haqi yoki boşqa körsatkiçlar xalqaro hisobotlarda yöq. Venesuelaning tabiiy boyliklar zaxirasi 14,3 trillion dollarga baholangan.
