Bundan 50 yil oldin özga sayyoraliklarga birinçi xabar yuborilgandi. Unda nimalar yozilgan?

Şifr nima uçun tanqid qilindi?

Voqeadan söng astronomlar “ğayrioddiy madaniy almaşinuv”ga sabab bölişi mumkin bölgan xavf-xatarlar haqida öylanib qolgan. National Geographic naşriga köra, xabarni jönatib bölgaç, olimlar “matn” keng doiradagi maslahatlaşuvlarsiz tuzilganidan taşvişga tuşgan.

Xavfli ogohlantiriş

Ayrim tanqidçilarning fikriça, koinotga jönatilgan xabarlar salbiy kayfiyatdagi özga sayyoraliklar e’tiborini jalb qilişi mumkin. Masalan, Lyu Tsisining “Uç jism muammosi” nomli ilmiy fantastik asarida koinotga xabar yuboriş insoniyatni boşqa sivilizatsiya uçun nişonga aylantirişi mumkinligi töğrisida mulohaza yuritiladi. Romanda “Qoronğu örmon” deb nomlangan nazariy ğoya ilgari surilgan bölib, unda özga sayyora sivilizatsiyalari turli xil xavf-xatarlarga töla örmonda yaşirinib yurgan öljaga qiyoslanadi.

“Ba’zi mutaxassislar mavjudligimiz haqida özga sayyoraliklarga xabar yuborişni çindan ham aqlsizlik deb hisoblaydi. Biroq bunday signallar Yerdan uzluksiz tarqalayotgan tele va radiosignallar bilan bellaşişiga töğri keladi”, — deb ta’kidladi astrobiolog Abel Mendes.

Seksistik kod

Dreyk xabarnomada inson qiyofasini qanday tasvirlaş haqida uzoq öylagan — avvaliga u jinssiz nimanidir tasavvur qilmoqçi bölgan. Ammo bunday tasvir odamni emas, balki gorillani eslatardi. Şuning uçun yakuniy şakl erkak siluetiga öxşatildi.

“Agar xabar bugun yaratilganida, uning muallifi yanada inklyuziv aqliy yondaşuvdan foydalangan bölardi. Xatning 90 foizini yolğiz işlaydigan 44 yoşli oq tanli erkak — Frenk Dreyk yaratganini hisobga oling”, — deydi Ayzekman.

Nature qöşimça qilişiça, “Aresibo xati” özga sayyoradan aql izlaş bilan şuğullanuvçi olimlarning demografik xususiyatlari ular jönatayotgan xabarlarga qanday ta’sir körsatişini namoyiş etadi. San’atdagi kabi bunday “matnlar” ham xurofotlar, qadriyatlar va öz-özini anglaş ta’sirida yaratiladi — bular “tarix va madaniyatni aks ettiruvçi közgular”dir. 1970 yillarda astronomiyada kiçik demografik guruh hukmronlik qilardi, bu esa özga sivilizatsiyalarga yuborilayotgan xabarning dizayni hamda mazmuniga öz ta’sirini körsatmay qolmagan.

Şu bilan birga, jurnal butun ilmiy hamjamiyatni seksist deb hisoblaş şoşma-şoşarlik bölişini ta’kidladi. Masalan, Dreyk 1960 yillardayoq Ozma nomli özga sayyoraliklarni qidiriş loyihasiga qizlarni ham qöşgan.

Loyiha Milliy radioastronomiya observatoriyasida amalga oşirilayotgandi. Ba’zi xodimlar Dreykning ayollarni işga jalb etiş qaroriga qarşi çiqqan. Ularning fikriça, talaba qizlarga mablağ sarflaş resurslarni behuda sovuriş edi: qizlar turmuşga çiqib, bola körib, fanga heç qanday hissa qöşmaydi. Biroq Dreyk bu fikr notöğriligini öz tajribasidan yaxşi bilardi.

Uning Harvarddagi doktorlik dissertatsiyasi böyiça ilmiy rahbari ayol kişi bölgan (Sesiliya Xelen Peyn-Gaposkina). Uning işlari tufayli yulduzlar asosan vodorod va geliydan taşkil topganligi aniqlandi, bu esa astrofizika va osmon jismlarining tarkibi haqidagi tasavvurlarni özgartirdi. Ozma loyihasining ilk talabalaridan biri Ellen Gundermann Harvardda astronomiya böyiça doktorlik darajasini oldi, uni kosmik mazerni kaşf etgan birinçi astronom deyiş ham mumkin. Uşbu hodisa lazerga öxşaydi, ammo yoruğlik emas, mikrotölqinli nurlaniş beradi, bu odatda qora tuynuklar atrofida kuzatiladi. Gundermannning qizi esa geofizika sohasida mukofot sovrindori bölgan.

Ya’ni, Dreyk gender böyiça notöğri qaraşlar bilan kuraşgan bölsa-da, uning özi bu qaraşlarni boşqa sayyoradagi aql egalariga yuborgan. Nature esa xabardagi rasmga san’at asari, öziga xos avtoportret sifatida qaraşni tavsiya qilmoqda. Keyinçalik astronom ong osti darajasida insoniy şakl tasviri öziga öxşaşini istagan bölişi mumkinligini tan oldi: “Göyo özimni ‘Yulduzlar sari’ uslubida teleportatsiya qilayotgandek edim”.