AQŞ va Xitoy mojarosi: Tramp davrida yuz beradigan ehtimollar
|01:52 / 03.01.202511 93325 min
AQŞ va Xitoy ikki eng yirik dunyoviy davlat bölib, ularning har ikkisi BMT Xavfsizlik Kengaşi a’zosi va yadroviy qurolga ega davlatlar. Bu ikki davlat iqtisodiyoti jahon yalpi içki mahsulotining 40 foizidan ortiğini taşkil etadi. Ular örtasidagi har qanday mojaro xalqaro darajaga kötarilib, butun dunyo aholisiga ta’sir qilişi mumkin.
Kevin Lamarque / Reuters / Scanpix / LETAKevin Lamarque / Reuters / Scanpix / LETA
Donald Tramp prezidentlikka qaytişi ehtimoli kuçaygani sayin bu mojaro xavfi yanada haqiqatga yaqinlaşaverdi. Çunki Trampning dasturida Pekinga qarşi kuraş asosiy mavzu sifatida köriladi. Tramp The Wall Street Journal naşriga bergan intervyusida «Si Jinping mening nihoyatda ğazabnok yaramasligimni juda yaxşi biladi» degan gapi bilan AQŞ-Xitoy munosabatlarida qanday yondaşuv kutiş mumkinligini körsatib berdi.
Respublikaçilarning taşqi siyosatdagi asosiy kuçi bölgan «sorloçinlar/hawking policy» (qat’iy siyosiy pozitsiya tarafdorlari) fikriga köra, Trampning ikki prezidentlik davridagi harakatlari va aytgan sözlari amerikaliklarning Xitoyga bölgan munosabatini şakllantirib keldi.
Berlindagi Karnegi markazi ilmiy xodimi Temur Umarov «Meduza»ga bergan izohida Tramp davrida AQŞ va Xitoy örtasidagi munosabatlar yanada keskinlaşişi mumkinligini ta’kidlaydi. Bu munosabatlarda Tayvan mojarosi, savdo uruşlari va texnologik raqobat asosiy örinni egallaşi kutilmoqda.
AQŞ-Xitoy munosabatlari qaysi yönalişlarda rivojlanişi, köp jihatdan, ikki davlat yetakçilari harakatlariga boğliq bölib qolmoqda.
Yarim asrlik yillik munosabatlar kuşandasi: Nega AQŞ va Xitoy örtasidagi munosabatlar yomonlaşdi va Tramp davrida tiklanişi mumkin emas?
Zamonaviy dunyoning eng qudratli davlatlari — AQŞ va Xitoy örtasidagi munosabatlar sönggi 50 yil içidagi eng yomon holatga keldi. Garçi bu vaziyat Donald Tramp sababli yuz bermagan bölsa-da, aynan Tramp bu jarayonning asosiy triggeriga aylandi.
Munosabatlar yomonlaşuvining asosiy sababi — amerikaliklarning Xitoyga nisbatan öz siyosatidan köngli sovişi böli. Bu siyosat ildizlari «sovuq uruş» davridagi amerika-sovet munosabatlariga borib taqaladi. 1970-yillarda AQŞ maoçi Xitoy bilan yaqinlaşişga urina boşladi. Bu jarayon Xitoy va SSSR örtasidagi munosabatlar keskinlikka yetgan paytda amalga oşirildi.
1969 yil mart oyida Sovet va Xitoy çegaraçilari Daman orolida töqnaşuv sodir etdi. AQŞ buni Xitoy bilan yaqinlaşiş uçun imkoniyat sifatida kördi. Bu yaqinlaşuvning asosiy taşabbuskori maşhur amerikalik diplomat Genri Kissinjyer edi. Uning «Xitoy haqida» kitobida ta’kidlaşiça, 1970-yillarda amerika-xitoy «psevdoittifoqi» şakllantirilgan bölib, uning asosiy maqsadi sovet ittifoqini tiyib turiş bölgan. Xitoy uçun bu format juda manfaatli edi. Çunki Tayvan masalasi inobatga olinmasa, AQŞ bilan hamkorlik Pekinga asosiy strategik maqsadlariga erişişga yordam bergan.
Mavzuga oid
1976 yilda Xitoy rahbari Mao Jyedong vafot etganidan söng Deng Syaoping islohotlari boşlanadi va Xitoy-AQŞ munosabatlari yangi bosqiçga ötdi. Amerika siyosiy doiralarida Xitoy Yaponiya yoki Janubiy Koreya kabi demokratiya yöliga ötişini umid qiluvçilar paydo böldi.
Ammo bu umidlar uzoqqa bormadi. Xitoy siyosiy tizimidagi özgarişlarga qaramasdan, avtokratik hokimiyat saqlanib qoldi. AQŞ va Xitoy örtasidagi ziddiyatlar esa keyingi ön yilliklarda yanada çuqurlaşdi.
Xitoy uşbu umidlarni oqlaş niyatida emas edi. Buning ilk oçiq işorasi 1989 yilda Tiananmen maydonidagi namoyişlar şafqatsizlik bilan bostirilişi böldi. Vaqt ötişi bilan Xitoy öz yölidan yuriş niyatida ekanini körsatuvçi signallar yanada köpaydi.
AQŞning 44-prezidenti Barak Obama va uning Davlat kotibi Hillari Klinton Amerika-Xitoy munosabatlarini qayta körib çiqişga harakat qildi. Ularning «Osiyoga buriliş» (Pivot to Asia) taşqi siyosiy strategiyasi asosan şu maqsadga qaratilgandi. Ammo bu strategiya muvaffaqiyatli bölmadi, çunki asosiy muammo — AQŞ iqtisodiyotini jahondagi yetakçi pozitsiyadan surib çiqariş tomon harakat qilayotgan Xitoy iqtisodiyotiga bölgan boğlanib qolgani böldi. Tramp esa buni töğrilaşga va’da bergan.
AQŞning 45-prezidenti birinçi muddati davomida Xitoyga oid yuzlab qonun va hujjatlarni özgartirişga ulgurdi hamda «ajraşiş» (decoupling — bosqiçma-bosqiç munosabatlarni uziş) jarayonini boşladi.
Ammo Trampning 2016–2020 yillarda Xitoyga oid asosiy yutuği şunda ediki, u AQŞ va Xitoy munosabatlarini şunçalik radikal özgartirdiki, ularni XXI asr boşidagi odatiy holatga qaytarişning iloji bölmadi. 46-prezident Jo Bayden esa garçi Trampning barça qaraşlarini qöllamasa-da, uning Xitoy böyiça yönalişini davom ettirdi.
Bayden ma’muriyatining Xitoyga bölgan yondaşuvi tizimli va har tomonlama keng kölamli edi. Ekspertlar uning quyidagi yutuqlarini ta’kidlaşadi:
ahamiyatli sohalarda (mikroçiplar, pölat va alyuminiy, elektromobillar, akkumulyatorlar, quyoş panellari va h.k.) bojlar kengaytirildi;
Amerikaning yuqori texnologiyali sohasiga 2 trln dollarlik içki investitsiyalar kiritildi (şu jumladan, CHIPS and Science Act orqali muhim moliyaviy qöllab-quvvatlaş);
Hind-Okeaniya mintaqasida yangi alyanslar yaratildi (AUKUS, QUAD, Yaponiya-Filippin-AQŞ uç tomonlama formati);
Xitoyga qarşi kuraşni NATO va Katta yettilik maydonlarida samarali muvofiqlaştiriş ta’minlandi.
Şu bilan birga, Bayden ma’muriyati Xitoy rahbariyati bilan aloqalarni, ayniqsa, mudofaa vazirliklari darajasida muloqotni saqlab qoldi.
Baydenning Xitoyga bölgan yondaşuvini patsifistik deb atab bölmaydi. Oldingi demokrat ma’muriyatlar bilan taqqoslaganda, Bayden Xitoyga nisbatan ança qat’iy pozitsiyada bölgan.
Amerikaça konsensus: Xitoyga qarşi kuraş respublikaçilar va demokratlarni qanday birlaştirdi va ekspertlar nega AQŞni qurollantirişga çorlamoqda?
Vaşingtonda Xitoyga nisbatan demokratlar va respublikaçi partiyalar örtasidagi hamfikrlilik bugunning ajoyib fenomeni bölib, bu zamonaviy Amerika jamiyatdagi çuqur qutblaşuvga qaramasdan şakllangan.
Bu holat faqat Trampning yutuği emas, balki xalqaro aloqalar böyiça amerikalik mutaxassislarning, ayniqsa, Xitoy böyiça ekspertlarning, AQŞning global siyosatdagi ta’siri pasayişiga bölgan refleksiyasi natijasi hisoblanadi.
Bu nega muhim?
AQŞda taşqi siyosat böyiça ekspertlar jamoasi Rossiya va boşqa ba’zi possovet davlatlaridagi avtoritar rejimlar şaroitida kuzatilgan vaziyatdan keskin farq qiladi. Amerika taşqi siyosat mexanizmi asosida «aylanma eşiklar» (revolving doors) tizimi yotadi, ya’ni köplab ekspertlar ilgari davlat lavozimlarida işlagan yoki kelajakda işlaş niyatida.
Şu sababli, AQŞda ekspertlar jamoasi va qaror qabul qiluvçi şaxslar bir-biri bilan yaqin aloqada böladi. Taşqi siyosat sohasida siyosiy şaxslar va tadqiqotçilar örtasidagi çegaralar amalda yöqolgan. Bu holat amerikalik ekspertlar fikrlarining ta’sirini Rossiya yoki Markaziy Osiyo mamlakatlaridagi ekspertlarga nisbatan ança kuçli qiladi.
Obama-Tramp ötiş davrida Xitoyga nisbatan «sorloçinça» qaraş amerikalik xitoyşunoslar orasida marginal hisoblangan. 2018 yilda Duglas Paal (Ronald Reygan va katta Jorj Buşning ma’muriyatlarida işlagan maşhur xitoyşunos) hamkasblari orasidagi yondaşuv özgarişini avlodlar almaşuvi bilan izohlagan edi:
«Hozirgi amerikalik amaldorlarning aksariyati Xitoy yönalişida 10 yildan oşiq işlamagan. Ular uçun Xitoy 37-prezident Riçard Niksonning qaşşoq va orqada qolgan davlat bilan munosabatlarni tiklaş uçun Pekinga taşrifidan emas, 2008 yilgi Pekin Olimpiadasi bilan boşlangan».
Bu özgariş Trampning birinçi prezidentlik muddati bilan mos keldi. 2023 yil noyabrida AQŞ taşqi siyosati afsonasi, zamonaviy xitoy-amerika munosabatlari me’morlaridan biri, Genri Kissinjyer vafot etganidan söng, AQŞning Xitoyga yondaşuvini muhokama qilişda qarama-qarşilik zaruriyati emas, uning detallari bahsi yangi me’yorga aylandi. Endilikda Xitoy bilan birgalikda yaşaş marginal nuqtayi nazar sifatida körila boşladi.
Bu fenomenga Xitoy böyiça ekspertlik hamjamiyatining közga körinarli vakillarining Foreign Affairs jurnalidagi ommaviy debatlari bunga yorqin misol böla oladi. Tramp ma’muriyatidagi Milliy xavfsizlik kengaşining Osiyo yönalişi rahbari Mettyu Pottinjyer va Kongressning Xitoy böyiça qömitasi rahbari Mayk Gallaher bir tomondan, Bayden ma’muriyatining sobiq amaldorlari Raş Doşi, Jyessika Çen Vayss va Jyeyms Staynberg ikkinçi tomondan bahslaşişdi.
Taxmin qiliş mumkinki, ekspertlar AQŞ Xitoy bilan ziddiyatga borişi kerakmi, deb bahslaşişgani yöq, bu işni qay tarzda yaxşiroq amalga oşiriş mumkin deb yoqa yirtişdi.
Respublikaçilar Pottinjyer va Gallaher Bayden ma’muriyatini «boşqariladigan raqobat» strategiyasida ayblaşdi va bu bilan Xitoy bilan kuraşda yarim çoralar bilan yutuqqa erişib bölmasligini ta’kidlaşdi:
«AQŞ Xitoy bilan baslaşuvni boşqarmasligi kerak; uni yutişi kerak», — deya xulosa qilişdi ular.
Mualliflarning fikriça, Amerika Xitoy rahbariyatini faqatgina içki va taşqi siyosatini tubdan özgartirişga majbur qila olgandagina kuraşda ğolib böladi:
«Ğalaba qay körinişda böladi? Xitoyning kommunistik rahbariyati AQŞ va uning ittifoqçilari bilan qaynoq yoki sovuq ziddiyatlarda ustunlikka erişişga urinişlaridan voz keçadi. Xitoy xalqi, hukmron elitadan boşlab oddiy fuqarolargaça, içki repressiyalarga va taşqi duşmanlikka asoslanmagan yangi rivojlaniş va boşqaruv modellarini örganişni boşlaydi».
Pottinjyer va Gallaherning fikriça, bu maqsadga erişiş uçun tezkor militarizatsiya va hatto jamiyat safarbarligi taqozo etiladi.
Trampning Oq uyga qaytişi bilan şunday qaraşlar yangi ma’muriyat qabul qiladigan qarorlar asosiga aylanişi mumkin.
Eskalatsiya böyiça maslahatçilar: Trampning Xitoy böyiça siyosatini kim belgilab beradi va nega bu odamlar baribir «hawk» yönalişiga tuşişadi?
Trampning Xitoyga nisbatan siyosati uning atrofini örab turgan şaxslarga boğliq böladi. Xitoy böyiça siyosatni şakllantirişga ta’sir körsatişi mumkin bölgan asosiy nomzodlar:
Marko Rubio — Tramp uni taşqi işlar vaziri lavozimiga nomzod sifatida körsatgan. Rubio Amerika siyosiy doiralarida Xitoyga nisbatan eng qattiq pozitsiyada bölgan şaxslardan biri. U 2020 yildan beri Hongkongdagi vaziyat böyiça pozitsiyasi tufayli Xitoy sanksiyalariga uçragan. U Şinjonda majburiy mehnat orqali işlab çiqarilgan mahsulotlar import qilinişini taqiqlovçi qonun taşabbuskori bölgan.
Maykl Uolts — Milliy xavfsizlik böyiça maslahatçi lavozimiga nomzod. U sobiq harbiy bölib, Buş ma’muriyatida xizmat qilgan. U Xitoy bilan munosabatlarni radikal qayta körib çiqiş tarafdori.
Pit Hegset — mudofaa vaziri lavozimiga ehtimoliy nomzod. U Tramp sevadigan Fox News telekanalidagi maşhur yetakçi bölgan.
Jon Retkliff — MRB rahbari lavozimiga nomzod. Retkliff Trampning ilk prezidentligi davrida AQŞ Milliy razvedka direktori bölgan.
Robert Laythayzer — Taşqi savdo böyiça vakillik lavozimiga nomzod. Tramp prezidentligi davrida Xitoy bilan savdo uruşida faol iştirok etgan.
Jyeykob Helberg — Davlat departamentida muhim lavozimga körsatilayotgan nomzod.
Bu nomzodlar Xitoyga nisbatan qattiq çoralarni qöllaş tarafdori bölib, ularning ta’minlanişi Tramp ma’muriyatining Xitoyga nisbatan siyosatini yanada keskinlaştirişi mumkin.
Tramp ma’muriyatiga töğridan töğri kirmasa-da, uning siyosatini qöllovçi boşqa tarafdorlari ham bor, ular lavozimiga köra Xitoy bilan işlamaydi, ammo Pekinni Amerika manfaatlari uçun asosiy tahdid, deb biladi. Ulardan biri — Arkanzas ştatidagi respublikaçi senator Tom Kotton. Tramp unga MRBni boşqarişni taklif qilgan, ammo Kotton bu lavozimdan boş tortgan. Axios naşri yozişiça, u Senatning razvedka böyiça qömitasiga raislik qiladi.
The New York Times naşridagi mojaroli kolonkasi orqali taniliş bilan birga, Kotton Xitoyga qarşi qattiq pozitsiyada va şu boradagi qonun loyihalari taşabbuskori sifatida tanilgan (masalan, Amerika davlat organlariga Huawei va ZTE kabi xitoylik texnogigantlarning uskunalaridan foydalanişni taqiqlaş; xitoylik talabalarning AQŞ texnologiya universitetlarida öqişini çeklaş; TikTok’ni AQŞda bloklaş va boşqa taşabbuslar). Xitoyning ingliz tilida çiqadigan Global Times naşri köpgina taşabbuslari va qattiq ritorikasi uçun Kottonni «neonatsist» deb atagan.
Ommaviy çiqişlarida Kotton Amerika «yovuzlik imperiyasi [Xitoy]ni yengişi va xitoylik kommunistlarni tarix çiqindixonasiga uloqtirişi kerak», deb ta’kidlagan.
2021 yilda u 84 sahifadan iborat «Beat China. Targeted Decoupling and the Economic Long War» («Xitoyni yengiş. Yönaltirilgan ajraliş va uzoq iqtisodiy uruş») nomli dokladini çop etgan bölib, unda Amerika iqtisodiyotini Xitoydan tezkor ajratişni (xususan, mudofaa, texnologiyalar va tibbiyot sohalarida) taklif qilgan. Şuningdek, ba’zi tovarlar uçun eksport nazoratini joriy etiş (ayniqsa, mikroçiplar böyiça) va Jahon savdo taşkiloti kabi xalqaro institutlarni qayta körib çiqişni yoki yangi xalqaro taşkilotlar tuzişni taklif qilgan. Kottonning yangi kitobi «Seven Things You Can’t Say About China» («Xitoy haqida aytilmaydigan yetti narsa») 2025 yil fevral oyida çop etilişi rejalaştirilgan.
Birinçi prezidentlik muddatidan farqli ravişda, ikkinçi prezidentlik davrida Trampni AQŞning ayrim fikr markazlari tomonidan qöllab-quvvatlanadigan tarafdorlari bor. Masalan, yuqorida zikr etilgan Mettyu Pottinjyer Kapitoliy şturmidan keyingi kuni prezidentning jamoasidan ketgan bölsa-da, hozirda Guver institutida işlab, Xitoyga qarşi kun tartibida faol iştirok etmoqda.
Tayvan, savdo, texnologiyalar: Tramp Xitoyga nozik mavzularda qanday bosim ötkazadi va harbiy mojaro qançalik haqiqatga yaqin?
Trampning ayrim nomzodlari lavozimga kirişişdan avval Senatda tasdiqlanişi kerak, ammo bu safar Senatda respublikaçilarning köpçilikda ekanini inobatga olganda, ularning tasdiqlaniş ehtimoli yuqori. Yangi saylangan prezidentning maslahatçilari va tarafdorlarining Xitoyga bölgan qaraşlaridan ma’lumki, ikki tomonlama munosabatlarda yaxşilik kutilayotgani yöq. Voqealar rivoji quyidagiça bölişi mumkin.
Xitoy va AQŞ savdosi
Tramp Xitoyning barça importiga 60 foizlik boj joriy qiliş va yangi savdo uruşini boşlaşni va’da qilgan. Bunday radikal qadam Xitoy iqtisodiyotining pandemiyadan keyin ham oğir ahvolda ekanini inobatga olganda, yillik ösiş sur’atlarini ikki barobarga qisqartirişi, şuningdek, butun jahon işlab çiqariş zanjirlarini tebratişi mumkin.
Agar Tramp öz va’dalarini bajarsa, Xitoy ikki yöldan birini tanlaşiga töğri keladi: yangi şaroitlarga moslaşiş yoki keskin javob qaytariş. Xitoy AQŞ kompaniyalari, jumladan Apple va Intel, uçun muhim bölgan içki bozorda qiyinçiliklar yaratiş orqali qarşi harakat qiliş imkoniga ega. Xitoy avvalgi davrda Trampga qanday javob berişni yaxşi örganganini bildirib, yangi şaroitlarga tayyor ekanini ta’kidlagan. Mamlakat tegişli qonun hujjatlarini qabul qilib, ayniqsa, xorijiy sanksiyalarga qarşi qonun kabi vositalarni işga tuşirgan va AQŞning Rossiyaga nisbatan sanksiyalari tajribasidan foydalanib kelgan. Bu yillar davomida Xitoy Amerikaning ayrim kompaniyalariga nisbatan çeklovlar joriy qilgan (masalan, Nvidia çip işlab çiqaruvçisi, PVH Group, Skydio dron işlab çiqaruvçisi va Intel kabi kompaniyalar).
Bu jarayonlarda Trampga yaqinlaşgan Ilon Maskning örni qiziqarli. Tesla avtomobillarining yarmi Xitoyda işlab çiqariladi va XXR Tesla uçun AQŞdan keyin ikkinçi eng katta bozor sanaladi. Maskning bu savdo ziddiyatlari davomida qanday qadamlar qöyişi ham jiddiy e’tiborda böladi.
Texnologiyalar eksportini nazorat qiliş
Jo Bayden ma’muriyatining Xitoyga texnologiyalar eksportini nazorat qilişga bölgan yondaşuvini AQŞ prezidentining milliy xavfsizlik böyiça maslahatçisi Jyeyk Sallivanning qisqa iqtibosi bilan tavsiflaş mumkin: «Kiçik hovli va baland devor» (Small yard and high fence). «Hovli» içidagi barça narsa xitoyliklarga oçiq böladi, qolgani esa «devor» ortida qoladi.
Şu bilan birga, «hovli» va «devor» qurilişi tizimli va bosqiçma-bosqiç amalga oşirildi. Tramp uçun bunday yondaşuv juda tartibli va oldindan aytsa böladigan körinişi mumkin. Baydenning tartibli yondaşuvi xitoyliklarga harakatlaniş uçun joy va muzokaralar ötkaziş imkoni qoldirmagan. Ammo Tramp bilan eksport nazoratining har qanday jihati boşqa masalalarni hal qiliş uçun savdo obektiga aylanişi mumkin.
Ayrim mutaxassislar fikriça, Tramp Xitoy bilan muzokaralarni qayta boşlab, yangi savdo bitimini imzolaşni istab qolişi mumkin. Agar şunday bölsa, Bayden davridagi murosasiz eksport nazoratining köp jihatlari yangi ma’muriyat qölida savdo vositasiga aylanişi mumkin. Hatto ikki tomonlama munosabatlarning eng xavfli mavzusi ham şunday vosita bölişi mumkin. Navbatda şular haqida söz boradi.
Tayvan
Tayvan masalasi Amerika-Xitoy munosabatlarining asosini taşkil qiladi. Aslida, Vaşington va Pekin örtasidagi munosabatlardagi muammolar aynan uşbu masala atrofida şakllangan va ikki tomon ham ongli ravişda uni keyinga surib kelgan. Hozir esa öşa «keyin» yaqinlaşib bormoqda.
AQŞ «Bir Xitoy siyosati»ni amalga oşirib, de-yure faqat bitta qonuniy Xitoy hukumati mavjudligini tan oladi. Biroq, Pekinning status-kvoni özgartirişga va orolni asosiy hududga qöşib olişga qaratilgan har qanday urinişlariga keskin qarşi çiqadi. Bu noaniqlik qator rasmiy hujjatlarda mustahkamlangan. Ular orasida eng muhimi — «Tayvan bilan munosabatlar töğrisidagi qonun». Unga köra, Vaşington orolga yordam berişni va’da qiladi, ammo heç qanday huquqiy majburiyatlarni öz zimmasiga olmaydi.
Hozirda Amerika Tayvanni himoya qilişga yuridik jihatdan majbur emas va uzoq yillar davomida Vaşington orolga xavfsizlik kafolatlari taqdim etmagan. Ammo sönggi yillarda vaziyat özgarmoqda. Bu özgarişlar Tramp davrida boşlanib, Bayden davrida davom etdi — Bayden bir neça bor Xitoy hujumi sodir bölsa, AQŞ Tayvanni himoya qilişga tayyor ekanini ma’lum qildi.
Bir tomondan, Trampning atrofida Tayvanni mustaqil davlat sifatida tan oliş pozitsiyasini qöllab-quvvatlaşni istagan köplab şaxslar bor — ayniqsa, bu yil boşida Tayvanda Demokratik Progressiv partiyadan Lay Çing-te ğalaba qozonganidan söng. U özini «Tayvanning mustaqilligi uçun pragmatik kuraşçi» deb tanitgan edi. Boşqa tomondan, Tramp bir neça bor Tayvanni muzokaralardagi aktiv sifatida körişi va zarur bölsa, uni savdo yoki boşqa Amerika manfaatlari yölida Pekinga imtiyozlar evaziga qurbon qiliş mumkinligini bildirgan.
Tramp qaysi yönalişni tanlaşi (Tayvanga kömak orqali Xitoyga bosim ötkaziş yoki orolni qöllab-quvvatlaşdan voz keçib, savdo masalalari böyiça Pekindan imtiyozlar oliş) orol atrofidagi mojarolar kuçayişi (şu jumladan, harbiy eskalatsiya) yuz berişi yoki yöqligini belgilaydi. Bu esa yadro quroliga ega eng yirik davlatlar örtasidagi uruşga dunyoni qançalik yaqinlaştirişini aniqlaydi.
Pekinning nuqtayi nazari:Xitoy hukumati Trampdan nimalar kutmoqda va nega XXRda hamma AQŞ bilan munosabatlar yomonlaşuvini kutayotgani yöq?
Trampning ğalabasiga Xitoydan birinçi rasmiy reaksiya eng yuqori darajada berildi. Xitoy Xalq Respublikasi raisi Si Jinping şaxsan respublikaçiga qönğiroq qilib, uni quyidagi sözlar bilan tabrikladi:
«Tarix şundan dalolat beradiki, Xitoy va AQŞ hamkorlikdan foyda köradi, töqnaşuv esa ikkala tomonga ham zarar yetkazadi. Barqaror, soğlom va mustahkam xitoy-amerika munosabatlari har ikki davlatning umumiy manfaatlariga, şuningdek, xalqaro hamjamiyatning umidlariga mos keladi. Işonamizki, har ikki tomon özaro hurmat, tinç hamkorlik va özaro manfaatli munosabatlar prinsiplariga amal qiladi, muloqot va aloqalarni kuçaytiradi, ziddiyatlarni töğri boşqaradi, özaro manfaatli hamkorlikni kengaytiradi va xitoy-amerika haqiqiy hamkorligi yölida yangi bosqiçga ötadi. Bu nafaqat mamlakatlarimiz, balki butun dunyo uçun foyda keltiradi».
Şu yönalişdagi maqola keyingi kuni «Jenmin Jibao» gazetasida ham çop etildi. Xitoy Kommunistik partiyasining axborot naşri maqolasi «Xitoy-Amerika barqaror munosabatlari har ikki davlat manfaati uçun», deb nomlandi. Onlayn versiya esa Ikkinçi jahon uruşi davrida Xitoyda xizmat qilgan AQŞ armiyasi veteranlari haqidagi maqolani e’lon qildi. Siyosiy messej aniq: AQŞ va Xitoy ötmişda hamkorlik qilgan, bugun ham hamkorlik qilişi mumkin.
Xitoy ekspertlar jamoasida esa turliça fikrlar bildirildi:
Şanghay xalqaro tadqiqotlar universiteti professori Xuang Jing Trampning Ukrainadagi uruşni tugatişga qaratilgan va’dalarini AQŞning Xitoyga diqqatini qaratiş istagi bilan boğladi. Uning fikriça, Vaşington Xitoy va Rossiya örtasidagi munosabatlarni zaiflaştirişga harakat qilişi mumkin.
Rossiya-Xitoy munosabatlari mustahkamligiga şubha bildirgani uçun lavozimidan çetlatilgan, davlat siyosatini tadqiq qiliş markazining sobiq vitse-raisi Xu Vey Trampning hokimiyatga kelişi va unga qöşimça ravişda Ilon Mask bilan kelişuvlarga erişiş imkoniyati borligini ta’kidlaydi.
Sinhua universitetining xalqaro munosabatlar instituti dekani Yan Syuetung, Pekin universitetining xalqaro munosabatlar instituti direktori Tszya Tsingo va Fudan universitetining Amerika tadqiqotlari markazi direktori U Sinbo esa optimist emas. Ular savdo va xavfsizlik masalalarida Xitoy-Amerika munosabatlarida keskinlaşuvni taxmin qilişmoqda.
Xitoy jamoatçiligi AQŞ saylovlarini yaqindan kuzatdi. Trampning ğalabasi kunida «Tramp öz ğalabasini rasman e’lon qildi» heştegi bilan çiqarilgan postlar Weibo ijtimoiy tarmoğida 1 milliarddan ortiq körişlar yiğdi. Şuningdek, ijtimoiy tarmoqlarda Trampni xitoy serialining maşhur qahramoni «Çjen Huan tarixi» boş qahramoni örnida tasvirlagan mem tarqaldi. Bu epizod qahramonning saroyga qaytib, öç olişga qasd qilişini eslatadi.
Xitoyning harakatlari Trampning tanloviga boğliq böladi. Hozirça u ikki xil signal yubormoqda: bir tomondan Xitoyni turli ayblarda ayblab, ikkinçi tomondan, Si Jinpingni öz inauguratsiyasiga taklif qilmoqda.
Taşvişli kutilmalar: nima uçun ba’zi ekspertlarning optimizmi şubhalar uyğotadi va ikki narsiss davlatning kuraşi nimalarga olib keladi?
Bugungi kunda faqat bir neçta aniq prognozlarni aytiş mumkin:
Birinçidan. Heç qanday yaxşilik kutmaslik kerak. Ba’zi ekspertlarning Tramp va uning jamoasi bilan kelişiş mumkinligi haqidagi optimizmi asosan Trampning biznes odami ekaniga boğliq. Ammo bu fikrga asosiy qarşi dalil şundaki, Xitoy iqtisodiyoti birinçi Tramp prezidentligi davridagi holatdan ança yomonlaşgan (köçmas mulk bozoridagi inqiroz, iqtisodiy ösiş sekinlaşişi, içki qarz darajasi yuqoriligi, zaif içki iste’mol, uy xöjaliklarining yuqori jamğarmasi, demografik muammolar va h.k). Xitoy iqtisodiyoti allaqaçon qiyin ahvolda va yangi turbulentlik nafaqat Xitoyga, balki butun dunyo iqtisodiyotiga zarar keltirişi mumkin.
Ikkinçidan. Köplab davlatlar ikki gigant örtasidagi mojarodan çetroqda turişni istaşi mumkin. Ular, ehtimol, Pekin va Vaşingtonni çetlab ötadigan maydonlar yaratişga urinadi. Bu nafaqat örta va kiçik mamlakatlarga, balki Yevroittifoq kabi AQŞning yirik ittifoqdoşlariga ham tegişli. Amerikalik şarqşunos va Jorj Buş administratsiyasining sobiq xodimi Evan Feygenbaum AQŞ va Xitoyni «narsiss» davlatlar deb ataydi. Ular faqat öz milliy manfaatlarini köradi, qolganini esa payqamaydi. Bunday yondaşuv natijasida boşqa mamlakatlar uşbu ikki davlat örtasida qolmaslik uçun mintaqaviy masalalarni ularsiz hal qilişga harakat qiladi.
Uçinçidan. Iqlim inqirozidan qoçib bölmaydi. Bayden ma’muriyati davrida AQŞ va Xitoy örtasida heç bölmasa iqlim masalalarida hamkorlik saqlanib qolgan edi. Endi buni unutsa ham böladi: Tramp va iqlim siyosati mutlaqo zid tuşunçalar.
Pekin va Vaşington munosabatlarining dunyo barqarorligiga boşqa ta’siri töğrisida xolis tahlil uçun aniq tuşunçalar yöq. Bu böyiça nomuvofiq prognozlar qiliş yoki şunçaki kuzatiş bilan çeklaniş mumkin. Bu esa köp ham kuttirmaydi.
