Delbyof illyuziyasi: zararli ovqatlar va ortiqça iste’molga bölgan moyillik miyada qanday şakllanadi?
|19:08 / 04.01.20256 37210 min
Turli ölçamdagi idişlarga bir xil miqdorda solingan ovqat hajm jihatdan bir-biridan farqli körinadi. Masalan, katta idişdagi taom kiçikroq ölçamli idişdagiga nisbatan kamroqdek tuyuladi. Bu miyaga yegulikning ozligi va töymaganlik signalini yuboradi. Natijada qöşimça iste’molga rağbat paydo bölib, ortiqça vazn töplaşga yangi qadam bosiladi.
Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti ma’lumotlariga köra, 1975 yildan 2016 yilgaça dunyo böylab semizlik uç barobar köpaydi va bugungi kunda bir milliarddan ortiq odam, ya’ni dunyo aholisining taxminan 13 foizga yaqini ortiqça vazndan aziyat çekmoqda. Vaziyat yildan yilga jiddiylaşib borgani sabab, BMT 2016-2025 yillarni “Oziqlaniş muammolariga qarşi kuraşiş ön yilligi” deb e’lon qilgan. Şunga qaramay vaziyat önglanmadi, kattalar va bolalar orasida ortiqça vazn va semizlik muammolari köpayişda davom etmoqda.
Jumladan, 1990 yildan 2022 yilgaça global miqyosda 5-19 yoşdagi bolalar va ösmirlar orasida semizlik bilan yaşovçilar tört barobar, ya’ni 2 foizdan 8 foizgaça, 18 va undan katta yoşdagilar orasida esa ikki barobardan köproq, ya’ni 7 foizdan 16 foizgaça oşdi. Bir vaqtlar faqat yuqori daromadli mamlakatlarda bunday muammo yuzaga kelgan bölsa, bugungi kunda ba’zi örta daromadli davlatlar ham ortiqça vazn va semizlik darajasi böyiça reytinglardagi yuqori örinlarni boşqalarga bermayapti.
Xöş, nima sababdan odamlar orasida vazn bilan boğliq holatlar ortib bormoqda? Masalaning tub ildizi qaysi faktorlarga borib taqaladi? Taomlar tarkibi va şakli ortiqça vazn töplaşda qay darajada riçag vazifasini bajaradi?
Taomning taqdim etiliş şakli iştaha darajasini belgilaydi
Oziq-ovqat mahsulotlarining nafaqat rangi va tuzilişi, balki uning qanday idişda, qança hajmda va qay usulda taqdim etilişi ham iştahaning qözğaliş darajasiga ta’sir körsatadi. Bu töğridan töğri qança taom yeyişimiz va qança kaloriya töplaşimizni belgilaydi.
Tadqiqotlarda aniqlanişiça, ovqat suziladigan idişning hajmi iste’mol istagini oldindan belgilab beradi. Misol uçun, turli ölçamdagi likopçalarga bir xil miqdorda solingan ovqat bizga hajm jihatdan bir-biridan farqli körinadi. Bu tuşunça Niderlandiyadagi Vageningen universitetining oziq-ovqat iste’moli fanlari böyiça dotsenti Ellen van Klif tomonidan ötkazilgan tadqiqotda öz tasdiğini topgan.
Mavzuga oid
Idiş taşqi körinişining taom iste’moliga qanday ta’sir qilişini aniqlaş böyiça olib borilgan tajribada 86 kişiga ikki hajmli idişda (6,9 litrli va 3,8 litrli) makaron berilgan. Iştirokçilar katta idişdagi makaronni kiçigiga solinganiga nisbatan 77 foiz köproq iste’mol qilganliklari aniqlangan. Bu hodisa Delbyofning optik illyuziya nazariyasi bilan izohlanadi. Ya’ni katta idişda taom miqdori vizual ravişda kamroq bölib körinadi va odamlar özlarini töymagandek his qilib, köproq ovqat iste’mol qiladi.
Boşqa olimlar ötkazgan tadqiqotda esa oşqozon töygani haqida signalning miyaga yuborilişi nafaqat idişlar hajmi, balki qoşiq ölçamiga ham boğliqligi aniqlangan. 85 kişi qatnaşgan sinov işida iştirokçilarga ikki xil hajmli qoşiq berilgan. Ular öziga-özi xizmat körsatiş asosida muzqaymoqlarni idişlarga solib, iste’mol qilgan. Tahlillarga köra, katta hajmli qoşiqdan foydalanganlar boşqalarga qaraganda muzqaymoqni 14,5 foiz köproq yegan.
Iste’molçi xatti-harakatlari va marketing tadqiqotlari bilan şuğullangan amerikalik sobiq professor Brayan Uansink va Groningen universiteti professori Koyert Van Ittersum bu boradagi tadqiqotni stakanlar ustida davom ettirgan. Tajribada ma’lum bölişiça, içimliklar tor va uzun idişlarga quyilsa, uning hajmi yassi stakanlardagiga qaraganda 30 foizga köproq körinadi. Mazkur farqning sababi sifatida klassik vertikal-gorizontal optik illyuziya, ya’ni odamlar doimiy ravişda bir xil ölçamdagi vertikal çiziqlarni gorizontallarga qaraganda uzunroq deb hisoblaşlari keltirilgan.
Şuningdek, dumaloq likopçalarga qöyilgan oziq-ovqat miqdori törtburçak şakldagilariga qaraganda ongsiz ravişda kamroq deb qabul qilinişi, iştaha oçişga undovçi tovuşlar va hidlar, vizual effektlar, ovqat va idiş rangi bir xilligi ham taomni ortiqça iste’mol qilişni yuzaga keltirişi mumkinligi qayd etilgan.
Iştahani nima tartibga soladi?
Miya tomonidan oziq-ovqat xususiyatlari haqidagi taşqi dunyodan olingan barça ma’lumotlar köriş va eşitiş, ya’ni tananing taşqi retseptorlari — eksteroretseptorlar orqali qabul qilinadi. Iştahani asosan içki signallar, ya’ni interoretsepsiya boşqaradi. Ovqatlanişni boşlaganimizda ta’m retseptorlarimiz faollaşadi. Taom tanovul qilişni davom ettiriş va iştahani rağbatlantiriş interoretsepsiyaga boğliq böladi. Agar bu retseptorlar faoliyati buzilsa, iştahasizlik yuzaga keladi yoki uning aksi ölaroq, töymaganlik hissi va ortiqça ovqatlanişga xohiş uyğonadi.
Içki signallar quyidagi gormonlar yordamida şakllanadi:
• Grelin: oçlik gormoni sifatida tanilgan. Oşqozonda işlab çiqariladi va miyada oçlik hissini qözğatadi;
• Leptin: töqlik gormoni bölib, yoğ hujayralari tomonidan işlab çiqariladi va miyada töqlik hissini hosil qiladi, ovqatlanişni töxtatişga yordam beradi.
• Insulin: ovqatlanişdan keyin qondagi şakar darajasini nazorat qiliş orqali iştahaga ta’sir körsatadi;
• Kortizol: stress gormoni bölib, ba’zan stressga javoban ortiqça ovqatlanişga sabab bölişi mumkin.
Ortiqça ovqatlaniş qanday yuzaga keladi?
XX asrning oxirigaça keragidan ortiq oziq-ovqat iste’moli istagi va şunga mos ravişda ortiqça vaznni yuzaga keltiruvçi asosiy omil nafsni çeklaş uçun iroda kuçi va özini özi boşqariş xususiyatining yetişmasligi bilan izohlanar edi. Biroq interotseptiv mexanizmlar, ya’ni içki signallar tuşunçasi kaşf etilgandan söng bu mavzuga qaraşlar tubdan özgardi.
Zamonaviy ilmiy ma’lumotlar semirişning rivojlanişida yetakçi omil gormonlar yoki endokrinologik kasalliklar emasligini tasdiqlaydi. Asosiy sababçi bu – yoğlar va uglevodlarni yuqori konsentratsiyalarda hamda tabiatda deyarli uçramaydigan nisbatlarda birlaştirgan oziq-ovqat mahsulotlari. Ular içki signallar yordamida miyaning köp ovqat yeyişga nisbatan rağbatlantiriş tizimini ortiqça faollaştiradi va iştahani jilovlaş qobiliyatini susaytiradi. Natijada qança köp ovqatlansangiz, yana şunça köproq taomlanişni xohlaş holati yuzaga keladi.
Taşqi körinişidan jozibali, yoğli, şirin ovqatlar dopamin kabi neyrotransmitterlar orqali miyadagi rağbatlantiriş tizimlarini faollaştiradi. Eng aniq misol: töyimli ovqatdan keyin mazali şirinlik iste’mol qiliş. Odatda, qorin qançalik töla bölişidan qat’i nazar şirinlik uçun doimo joy topiladi. Bunday taomlaniş tartibiga bölgan miyadagi rağbat oşqozonning tölganligi haqida signal beruvçi tizimni buzadi.
Kaloriyaga boy taomlarni tanovul qilişga nisbatan miyadagi rağbatlantiriş tizimi qanday faollaşadi?
Tezpişar taom va nosoğlom ovqatlar öz tarkibida köp miqdorda şakar, yoğ va tuz saqlaydi. Mazkur moddalarning iste’moli miyamizda dopamin deb ataladigan neyrotransmitter moddalar ajralişiga olib keladi. Dopamin miya uçun rağbat sifatida işlaydi, ya’ni yoqimli his-tuyğularni keltirib çiqaradi. Bundan taşqari, şirinliklar hamda tezpişar taomlar mazali, öziga xos taşqi körinişga egaligi bilan ta’m sezgilarini kuçaytiradi va köproq yeyişga undaydi.
Aleksandra DiFelican Tonio tomonidan ötkazilgan izlanişda tarkibida ham yoğ, ham uglevodlar mavjud bölgan oziq-ovqatlar faqat bitta komponentni öz içiga olgan mahsulotlarga nisbatan miyaning mukofot tizimini kuçliroq faollaştirişi ma’lum bölgan.
Bu borada kalamuşlar ustida tadqiqot ötkazilgan. Unda jonivorlarga standart va yuqori kaloriyali mahsulotlar (kolbasa, şokolad, çizkeyk va boşqa delikateslar) tanlaş imkoniyati berilgan. Kalamuşlar standart yeguliklardan köra yuqori kaloriyali mahsulotlarni qayta-qayta iste’mol qilib, ortiqça vazn ola boşlagan. Keyingi bosqiçda kalamuşlarga yegulikni iste’mol qiliş uçun elektr toki zarbasini beruvçi tösiq örnatilgan. Jarayonda oddiy yegulik iste’mol qilgan kalamuşlar tezda ovqatni taşlab, boşqa joyga qoçgan, biroq yoğli va şirin oziq-ovqat iste’mol qilgan hamda ortiqça vazn olgan kalamuşlar elektr zarbaga qaramasdan ovqatlanişni davom ettirgan. Bu tadqiqotlar şuni körsatadiki, yoğli va şirin oziq-ovqatlar miyada dopamin ajralişini kuçaytirib, rağbat hissini oşiradi, mazkur jarayon narkotik moddalar iste’moli kabi nosoğlom oziq-ovqatga qaramlikni yuzaga keltiradi.
Nosoğlom oziq-ovqatga qaramlik va giyohvandlik rivojlaniş mexanizmlarining öxşaşligi 2009 yilda olimlarni maxsus diagnostik sörovnoma – YFAS ( Yel oziq-ovqatga qaramlik şkalasi )ni işlab çiqişga undadi. Bu sörovnoma yordamida xavfli oziq-ovqatlar röyxati şakllantirilgan. Mahsulotlar qayta işlanganlik darajasiga qarab tört guruhga bölingan:
1. Heç qanday qayta işlanmagan yoki minimal darajada qayta işlangan mahsulotlar (meva, sabzavotlar, sut).
2. Pişiriş uçun işlatiladigan qayta işlangan ingrediyentlar (şakar, ösimlik va hayvon yoğlari).
3. Qayta işlangan mahsulotlar (pişloqlar, qovurilgan göşt, konservalangan sabzavotlar).
4. Yuqori darajada qayta işlangan mahsulotlar (gazlangan içimliklar, çipslar, kolbasa va sosiskalar, tez tayyorlanadigan şörva hamda lapşalar, şokolad, konfet, fast-fud, pişiriq va şirinliklar).
Bu mahsulotlar, odatda, köp miqdorda sun’iy rang beruvçi moddalar, emulgatorlar (suv va yoğ kabi aralaşmaydigan moddalarning aralaşişiga yordam beradigan moddalar), töldiruvçilar (mahsulot hajmini köpaytiriş uçun işlatiladigan moddalar, ular oziq-ovqatning ta’mi, tuzilişi yoki körinişini özgartirmasdan, hajmini oşirib beradi), stabilizatorlar (oziq-ovqatning uzoq vaqt saqlanişini ta’minlaydigan moddalar)ni öz içiga oladi va tarkibida yuqori miqdorda tuz, yoğ va şakar saqlaydi. Bunday mahsulotlarni muntazam iste’mol qiliş esa ortiqça vazn hamda semizlikni keltirib çiqaradi.
