Siyosiy leksikonda inglizcha “deep state”, ruscha “glubinnoye gosudarstvo” degan atama tez-tez uchraydigan bo‘lib qoldi. Bu tushunchani o‘zbek tiliga “yashirin davlat”, “soyadagi kuchlar, “ko‘rinmas boshqaruv” deb tarjima qilish mumkin.
“Deep state” jumlasi birinchi marta 1997 yilda AQShda chiqadigan, eng ko‘p tirajga ega gazeta hisoblanmish New York Times'dagi maqolada ishlatilgan. Maqola Turkiya Respublikasiga bag‘ishlangan edi.
Maqolada Turkiyadagi “yashirin davlat” hodisasi haqida gap ketadi, mamlakatni saylangan bosh vazir, prezident va deputatlar emas, balki harbiylar va maxsus xizmatlar boshqarishi aytiladi. Turkiya Konstitutsiyasiga ko‘ra, davlatni demokratik institutlar va xalq tomonidan saylanadigan mulozimlar boshqarishi kerak. Lekin, maqola muallifiga ko‘ra, oxirgi so‘zni harbiylar va maxsus xizmatlar aytadi, prezident va bosh vazirning ularni tiyib turishga, o‘ziga bo‘ysundirishga qurbi, qudrati yetmaydi.
Shunday keyin “yashirin davlat” atamasining ishlatilish sarhadi faqat kengayib bordi.
“Yashirin davlat” deganda, davlatning yashirin qismi nazarda tutilmaydi. Misol uchun, har qanday davlatda maxsus xizmatlar, kuch ishlatar tizimlari bo‘ladi. Lekin davlatchilikka ko‘ra, bunday strukturalarning bo‘lishi va ma’lum darajada jamiyatdan yashirin bo‘lishi – bu tabiiy holat.
“Yashirin davlat” – bu siyosiy kuchlarning yashirincha, orqavarotdan ishlashi, ommaga ko‘rinmasdan katta ishlar va loyihalarni amalga oshirishi, jarayonlarni o‘zlari istagan o‘zanga bura olishi hisoblanadi.
“Yashirin davlat” nazariyasiga ko‘ra, deputatlar, senatorlar, vazirlar va davlat rahbarlari – yashirin siyosiy kuchlarning qo‘lida qo‘g‘irchoq bo‘ladi yoki vakolati cheklangan bo‘ladi.
“Yashirin davlat” tushunchasining yana bir tarkibiy qismi – bu rasmiy davlat organlarining prezident yoki bosh vazir siyosatini sabotaj qilishi, o‘zlarining mustaqil siyosiy kursiga ega bo‘lishidir.
“Yashirin davlat” atamasi bir vaqtlar demokratik bo‘lmagan, harbiylar va maxsus xizmatlarning nolegitim ta’siri yuqori bo‘lgan Turkiya, Pokiston, Misr kabi davlatlarga nisbatan ishlatilar edi. Bugun esa bu atama har qanday davlatdagi ma’lum siyosiy kuchlarning tabiatini ifodalash uchun ham ishlatilmoqda.
Misol uchun, har qanday jamiyatda Konstitutsiya va rasmiy siyosiy o‘yin qoidasi doirasida ifodalanmagan juda katta kapital egalari, siyosiy manfaatlar guruhlari bo‘ladi. Tabiiyki, bunday shaxslar va guruhlar, o‘zlarining manfaatlarini himoya qilish va oshirib borish uchun, ma’lum loyihalarni amalga oshiradi, va ko‘pincha, yashirin holda fikrlagani va ishlagani uchun ham, ularga nisbatan “yashirin davlat” atamasi ishlatilishi kuzatiladi.
