Taşqi qarz miqdori: xalqaro tavsiyalar va joriy vaziyat qanday?

Özbekistonning 2024 yil yakuni böyiça umumiy taşqi qarz hajmiga e’tibor qaratadigan bölsak, bu körsatkiç ötgan yil yakuni böyiça 64,1 mlrd dollar (YaIMga nisbatan 55,7 foiz)ni taşkil qilib, şundan davlat taşqi qarzi hajmi qariyb 33,9 mlrd dollar (YaIMga nisbatan 29,5 foiz)ga, korporativ taşqi qarz hajmi esa 30,2 mlrd dollarga teng böldi.

“Davlat qarzi töğrisida”gi qonunining 35-moddasida “davlat qarzining eng yuqori miqdori YaIMning yillik prognoz körsatkiçiga nisbatan 60 foizdan oşmasligi kerak”, deb belgilab qöyilgan. Demak, bundan körinadiki, Özbekistonning taşqi qarzi bilan boğliq vaziyat doim vakolatli davlat organlari va malakali mutaxassislarning nazorati ostida ekani esimizdan çiqmasligi lozim.

Şu nuqtayi nazaridan 2025 yilda Özbekiston iqtisodiyotiga jalb etiladigan taşqi qarz bilan boğliq masalalar quyidagi şaroitlarni nazarda tutadi:

Birinçidan, Iqtisodiyot va moliya vazirligining rasmiy ma’lumotiga köra, 2025 yilda Özbekiston nomidan va kafolati ostida taşqi qarzlarni jalb qiliş böyiça yillik imzolanadigan yangi bitimlarning çeklangan hajmi 5,5 mlrd AQŞ dollari miqdorida bölişi 2025–2027 yillar uçun işlab çiqilgan Budjetnoma loyihasida keltirib ötilgan. Körsatilgan 5,5 mlrd AQŞ dollaridan 3,0 mlrd AQŞ dollari Davlat budjeti taqçilligini moliyalaştirişga, qolgan qismi esa investitsiya loyihalarini moliyalaştiriş uçun yönaltirilişi körsatilgan.

Ikkinçidan, mamlakatimiz YaIM har yili örtaça 5,0-6,5 foizga oşmoqda, aholi soni ham har yili köpayib, bugungi kunga kelib 37,5 mln nafarga yetdi. Bu holat öz navbatida davlat budjetidan qilinadigan xarajatlarning ham köpayişiga olib keladi. Demak, yurtimizda qöşimça uy-joy, maktab, boğça va boşqa ijtimoiy obektlarni qurişga qöşimça pul talab etiladi. Bunga yana qanday tuşuntiriş yoki izoh kerak.

Umuman olganda, Özbekistonning taşqaridan qarz jalb qiliş darajasi ortib borayotgan bölsa-da, iqtisodiyotimiz barqaror ösiş tendensiyasiga ega bölib, yillik ösiş 6,0-6,5 foizdan kam bölmayapti. Qolaversa, Özbekiston oltin-valuta zahiralari 2025 yil 1 yanvar holatiga köra, 41,18 mlrd AQŞ dollarini taşkil etdi va taşqi qarz miqdori xavotirli darajada emas.

Yuqoridagilardan xulosa qiladigan bölsak, qarz oliş mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy holatini yaxşilaş, iqtisodiy ösişni ta’minlaş, budjet taqçilligini kamaytiriş, infratuzilma obektlarini yaxşilaş, aholini ijtimoiy qöllab-quvvatlaş va tadbirkorlikka qulay investitsion iqlim yaratişga maqsadli yönaltirilişi lozim.

Eng muhimi davlatning taşqi qarzi belgilangan iqtisodiy me’yorlardan oşmagan holda bölişi va uning maqsadli sarflanişini nazorat qilinişi öz navbatida iqtisodiyotga jalb etilayotgan investitsiyaviy loyihalar samaradorligini oşiradi.

Nodirbek Rasulov,
iqtisodiyot fanlari doktori