Ko‘p qutbli dunyoda – Turkiya va turkiy birlik

Turkiy davlatlar tashkilotining bosh kotibi, qirg‘izistonlik Qubanchbek Umaraliyev “bizning tarixiy va o‘zlik birligimizni hech kim olib qo‘ya olmaydi, endi amaliy ishlarga o‘tishimiz va turkiy davlatlarni real loyihalar bilan bog‘lashimiz, birlashtirishimiz kerak” degan fikrlarni bildirdi. Bosh kotib tashkilot doirasida amalga oshirilayotgan katta loyihalar haqida qisqacha bo‘lsa-da gapirib o‘tdi.

Turkiy davlatlar tashkilotining oqsoqollar kengashi raisi, Turkiyaning sobiq bosh vaziri, taniqli siyosatchi Binali Yildirim jurnalistlarning “Xitoyning ‘Bir kamar – bir yo‘l’ loyihasi Turkiy davlatlarni bog‘lovchi O‘rtayo‘l loyihasiga raqibmi?” degan savoliga: “Markaziy Osiyodan Kaspiy orqali Ozarboyjonga va Turkiyaga bog‘lanadigan O‘rta yo‘l transport koridorining maqsadi, bir tomondan Xitoyni, boshqa tomondan Yevropa Ittifoqini bog‘laydigan asosiy marshrut bo‘lishi kerak” deya javob berdi.

Forumda taniqli amerikalik iqtisodchi ekspert Jyeffri Saks chiqish qilib, Yaqin Sharqdagi vaziyatni tahlil qildi. Saksning aytishicha, Suriyadagi, Yaqin Sharqdagi beqarorlikning eng asosiy aybdori – bu Isroil hisoblanadi. Isroilning maqsadi – Yaqin Sharqni to‘liq qayta formatlash: qaysiki davlat Isroilni tanqid qilsa, uni qo‘llamasa, bu hukumat yoki davlat AQShning qo‘li bilan yiqildi. Keyingi yillarda oltita davlat AQShning qo‘li bilan Isroil loyihasi doirasida yiqitildi, beqarorlashtirildi: bular Livan, Iroq, Liviya, Somali, Sudan va Suriya. Saksning fikriga ko‘ra, Yaqin Sharqda Angliya, Fransiya yoki AQSh kabi imperialistik davlatlar qolaverar ekan, bu mintaqada tinchlik bo‘lmaydi.

Turkiya prezidenti Erdo‘g‘an ham bu forumda chiqish qilib, Turkiya tashqi siyosatini tushuntirdi, Turkiya diplomatiyaga alohida e’tibor berishini aytdi. Erdo‘g‘anga ko‘ra, Turkiya – yangi dunyoda o‘z qutbini yaratish yo‘lidagi davlat, Turkiya hamma bilan do‘stona va teng huquqli munosabatlar quradi. Lekin kimki bosim yoki zulm yo‘lini tanlasa – unga bo‘yin egmaydi, va o‘z haq-huquqlari uchun kurashadi. Turkiya prezidenti, shuningdek, G‘azodagi vaziyatga juda katta e’tibor berdi, “Isroil – terrorchi davlat” degan konsepsiyani keng sharhladi, G‘azodagi genotsid haqida ko‘p gapirdi, jumladan, bolalar, ayollar va jurnalistlar ham ayovsiz o‘ldirilganini qoraladi.

Forumda ishtirok etgan ko‘plab siyosatchilarning fikri bir joyda kesishdi: “dunyo siyosiy maydonida monstrlar davri boshlanyapti” deyishdi. Ya’ni xalqaro huquq zaiflashdi, qonli va savdo urushlari avj ola boshladi, davlatlarning chegaralari beqarorlashib bormoqda. Mana shu fonda, turkiy dunyoning hamkorligi, har doimgidan ham dolzarb ekani ko‘pchilik tomonidan, jumladan O‘zbekiston vakili tomonidan ham alohida urg‘ulandi.

Kamoliddin Rabbimov,
siyosatshunos