Ikkinchi jahon urushidan keyin, insoniyat urushlar borasida juda jiddiy xulosalar qilgan, urush olovi bilan o‘ynashmaslikka qasam ichgan edi. Lekin mana, oradan 80 yil o‘tib, jahon OAVda yana urushlar bilan bog‘liq xabarlar odatiy holga aylanib qoldi. Urush borasidagi global siyosiy tafakkur o‘zgardi.
Xo‘sh, hozirgi urushlar oldingi urushlardan nima motivlar bilan farqlanadi? Urushning sotsiologiyasi qanday, qay tomon o‘zgardi?
Bu savolga javob izlash uchun, 20-asrdagi eng yirik birinchi va ikkinchi jahon urushlariga to‘xtalishimiz zarur bo‘ladi.
Birinchi jahon urushida mafkura yo‘q edi. 1914-1918 yillardagi urush biron bir kuchli g‘oya yoki mafkuraviy bo‘linishlar asosida kechmadi. Yevropadagi qudratli davlatlar, shunchaki, o‘zaro munosabatlarga aniqlik kiritish, ta’sir doirasi va hududlarga talashib, urushishdi. Bu urushning boshlanishi ham, hech kim ilg‘amagan bitta xodisadan boshlandi va kun sayin kengayib bordi. Bu urushda ikkita yirik komanda bor edi. Bir tomondan Antanta: Britaniya, Fransiya va Chor Rossiyasi. Ikkinchi tomondan Germaniya, Avstriya-Vengriya va Usmonli Turk imperiyasi. Birinchi jahon urushiga beshta monarxiya kirgan bo‘lsa, faqat bittasida monarxiya saqlanib qoldi – Britaniya. Rossiyada podsholik yiqilib, hokimiyatga bolsheviklar keldi. Usmonli Turk podsholigi yiqilib, Turkiya Respublikasi paydo bo‘ldi. Germaniyada ham Kayzer monarxiyasi yiqildi. Avstriya-Vengriyada nafaqat monarxiya yiqiladi, balki bu davlat parchalanib ketadi. Fransiya esa oldindan respublika edi, respublikaligicha qoladi.
Ikkinchi jahon urushini ikkita totalitar davlat birgalikda boshlaydi, bular – Germaniya va SSSR. Ikkisida ham bir partiyaviy tizim, totalitar mafkura, yakka shaxs liderligi. Lekin bu ikki totalitar davlatning bitta prinsipial farqi bo‘ladi. Germaniya – millatchi, nemis millatining ulug‘vorligiga asoslangan totalitar davlat edi. SSSR esa, internatsional – ko‘pmillatli totalitar davlat edi. Bu ikkisi 1941-44 yillarda o‘zaro urushadi. 1944 yilda ikkinchi front ochilib, unga AQSh qo‘shiladi va urush bir tomondan totalitarizm, ikkinchi tomondan liberalizm o‘rtasidagi mafkuraviy ahamiyat kasb etadi
Ba’zi ekspertlar “sovuq urush”ni dunyodagi uchinchi jahon urushi deb tasniflashadi. Ikkinchi jahon urushi tugashi bilan, bu urushda g‘alaba qozongan kuchlar ikki qutbga bo‘linishadi. SSSR va AQSh dunyoda o‘z mafkurasi va ta’sir doirasi uchun planetaning barcha nuqtalarini qamrab oluvchi tizimli kurashni, raqobatni boshlab yuborishadi. Bu ikki davlat o‘zaro bevosita to‘qnashuvdan qo‘rqishadi, qochishadi. Chunki bu ikki davlat urushsa, yadroviy to‘qnashuv bo‘lish xavfi juda yuqori edi. Yadroviy to‘qnashuv esa bu ikkala davlatni kafolatli yo‘q qilib yuborar edi. Shu sabab, Moskva va Vashington 40 yil davomida proksi urushlar olib borishadi. Vetnamda sotsialistlar hokimiyatga kelmasligi uchun AQSh bu davlatga kirib keladi, va SSSR yordami natijasida, AQSh qaqshatgich zarba oladi. Afg‘onistonda esa AQSh va Pokiston harbiy bazalari bo‘lmasligi uchun bu davlatga SSSR bostirib kiradi va AQSh hamda uning ittifoqchilari yordamida, SSSR yutqazadi.
