Havo harorati qanday ölçanadi? Toşkent observatoriyasidan reportaj

Bu yerda tuproq harorati ham ölçanadi. Termometrlar 5-10-20 santimetr hamda 1 metrdan 3 metrgaça bölgan çuqurlikdagi tuproq haroratini ölçaydi.

Surat-1: Toşkent observatoriyasi, 04.07.2025

«Maksimal tuproq haroratini kördik, 62 darajaga çiqdi. Özgidromet har uç soatda havo harorati bilan birgalikda tuproq ustidagi havo haroratini ham ölçaydi. Çöllarda tuproq harorati 80 darajagaça qiziydi», – deydi iqlimşunos.

Uning aytişiça, meteostansiyaga 100 metr atrofida heç qanaqa bino-inşootlar quriş yoki katta-katta daraxtlar ekiş mumkin emas. Bu stansiyaga töğridan töğri ta’sir qiladi.

«Masalan, iqlim özgarişi dunyoda 2 daraja yuqorilab ketdi deyiladi-ku. Toşkentda me’yorga nisbatan 1,5 daraja yuqorilab ketdi deyiladi. Agar siz hozir bunga ta’sir körsatadigan bölsangiz, masalan, 3-4 daraja yuqorilab ketdi, deydigan bölsangiz, bu katastrofa (havo halokati) darajasida-da. Şuning uçun atrofimizda bino-inşootlar yöq», – deydi suhbatdoş.

Abdulahatov dunyoda eng yuqori harorat 56,5 daraja bölganini qayd etadi.

«Darsliklarimizda Afrikada 58 daraja deyiladi. Bu hisobga olinmagan. Çunki butkasi yer sathidan 1,5 metr balandlikda bölgani uçun şunday qilingan. Hozir eng yuqori harorat Amerikada joylaşgan Ajal vodiysida kuzatilgan – 56,7 daraja. Bizda esa eng yuqori daraja Buxoroda qayd etilgan – 49,8 daraja», – deydi u.

Iqlimşunosning sözlariga köra, meteostansiyalar Özbekistoninng şahar markazlari, qişloqlari, toğlari va çöllarida bor.

«Ularning har bittasi har 3 soatda havo haroratini ölçab, natijalarni onlayn e’lon qilib boradi. Masalan, soat 14:00 da Buxoro dunyodagi eng issiq nuqtalardan biri böldi. Ya’ni havo harorati – 46,3 daraja. Eronda 46,4 böldi. Turkmanistonda 46,5. Havo haroratlaridan kelib çiqib standartlar işlab çiqilişi kerak», – deydi iqlimşunos.

Uning ta’kidlaşiça, Toşkent observatoriyasida kuzatilgan havo va inson tana harorati 36,6 darajadan yuqori bölsa, taşqi muhitda işlaydigan xodimlar işga çiqmasligi mumkin. Bunda iş haqi saqlanib qoladi.

«Yoki iş beruvçi mikroiqlim şaroitini yaratib berişi kerak. Biz taşqi muhitda işlaydiganlar uçun ilmiy tadqiqotlar asosida standart işlab çiqişimiz kerak. Buni buyurtma beriş kerak va biz bilan soğliqni saqlaş, avtoyöl va quriliş xodimlari va qişloq xöjaligi vazirligi olimlari bölişi kerak. Masalan, 41 darajadan yuqori bölganda, taşqi muhitda işlaydiganlar uçun qanaqadir kompensatsiya tölaş yoki kunduzgi muddatlardagi işini keçqurunga ötkaziş mumkin», – deydi u

Iqlimşunos suhbat davomida telefonlar körsatayotgan havo harorati darajalari nima uçun rasmiy e’lon qilinayotganiga nisbatan farq qilişi haqidagi savolga ham javob qaytardi.

«Minglab şunaqa ilovalar bor. Qaysi ilovadan foydalanişayotganini bilmaymiz. Işonçli ilovalar ham bor. Lekin u ilovalardan juda ham kamçilik foydalanadi. Çunki ularning körinişi, foydalaniş sal murakkabroq.

Ilovalar, smartfonlar, öşa ayfonlardagi ma’lumotlarning oqlaniş darajasi kam, yuqori emas. Masalan, 3-4 darajalik çetlanişlar bor. Sun’iy yöldoşga bizning ma’lumotlarimiz doimiy yetib bormaydi. 2-3 kundan keyin borib özini töğrilab oladi.

Mana, bugun vodiyliklar havo harorati 48-50 daraja bölganini  jönatişyapti. Öşa hududdagi stansiyaga borsak, 42-41 daraja kuzatilyapti. Demak, 6-7 darajalik farq»,– deydi u.

Abdulahatovning sözlariga köra, foreca.com işonçli manbalardan biri hisoblanadi. Unda ob-havo prognozining işonçlilik darajasi yuqori. Bundan taşqari, u faktik ob-havoni ham «Özgidromet» stansiyalari bergan sönggi ma’lumotlarni öziga moslaştirib uzatadi.

«Lekin boşqa ilovalarda, men juda ham köp kuzatganman, xatoliklar yuqori çiqadi», – deydi ekspert.

Erkin Abdulahatov sinoptiklar haroratni özgartirib körsatmasligi, agar kamçiliklarga yöl qöysa, javobgarlik borligini eslatib ötdi.

«Bir kunlik prognozlar oqlanişi plyus-minus bir daraja. Masalan, Toşkent uçun 42 daraja berilsa, u 43 yoki 41 bölişi kerak. Agar 40 yoki 44 bölib qolsa, sinoptikka nisbatan qanaqadir çora köriladi. Çunki u qaysidir metodlar asosida işlamagan böladi.

Beş kunlikda 44 desangiz, beş kunlik uçun 40 bölişi mumkin. Lekin birinçi, ikkinçi, uçinçi kun uçun plyus-minus bir daraja xato qilişingiz mumkin. Agar sinoptiklar prognozlarida xatoliklar köp çiqadigan bölsa, işdan haydalişi holatlari bölgan. Menimça, sönggi yillarda özi e’tiroz ham kamayib ketdi»,– deydi iqlimşunos.

Erkin Abdulahatovning qöşimça qilişiça, tuproq harorati darajalari qişloq xöjaligi uçun kerakli ma’lumot.

«Lekin bizga köproq baribir havo harorati qiziqroq. Nega 2 metr yuqorida degan savol tuğilişi mumkin. Çunki yoş katta insonlarning balandligi 1.80, bunda quyoş bizning töğridan töğri böynimizdagi arteriya, qon tomir va miyamizga ta’sir qiladi. Olimlar 160 yil oldin 2 metr yuqoridagi harorat kerak böladi, deb şu standartni yaratib ketişgan. Endi mana şu standart böyiça butun dunyo ölçayapti.

Butun dunyo mamlakatlarida mana şu standart bir xil. Undan boşqa joyga çetlaniş mumkin emas. Mana hozir avtomat meteorologik stansiya örnatilyapti va ularga şunday yozilyapti: siz bizning ma’lumotimizga işonmang, 2 yil örganing deyapti. Mana şuning uçun bekorga örnatib qöymagan. Ikkitasi kuzatuvlar olib borsin deyapti. Havo harorati klassik bilan avtomat stansiya ma’lumotlarida bir darajalik, yarim darajalik farqlar bor. Lekin şuni hozir tenglaştirib oliş uçun har ikkisi 2 yil davomida bir joyda kuzatuvlar olib boryapti», – deydi ekspert.

Uning sözlariga köra. klassik usuldan Yevropa davlatlari voz keçgan. Lekin, 70-80 foiz mamlakatlar hali ham mana şu psixrometrik butkadan foydalanadi. Uning sözlariga köra, avtomatik stansiyalar işni yengillatiş uçun qöyilgan. Kuzatuvlar parallel olib borilib, ular soliştiriladi. Hozirda avtostansiyalarni amaliyotga joriy etiş mexanizmi işlab çiqilmoqda.

Ma’lumot örnida, avtostansiyalar havo haroratini har bir daqiqada ölçaydi, ma’lumotlarni 10 daqiqada yangilaydi va data.meteo.uz axborot tizmiga uzatib turadi. Hozirda respublikaning 120 ta nuqtasida şunday avtostansiyalar mavjud.