O‘zbekiston mustaqillikka erishgan ilk yillarda va qisman keyinchalik ham jamiyatda “mustaqillik mulozimlar uchun qulaylik berdi, oddiy xalqning ahvoli esa keskin ijobiylashmadi” degan qarash chuqur ildiz otgan edi. Siyosatshunos Kamoliddin Rabbimov Kun.uz'dagi kolonkasida bu qarashning ildizlari va mustaqillikni saqlashning ikki omili haqida so‘z yuritadi.
O‘zbekiston mustaqilligiga hademay 34 yil to‘ladi. Bu – bir asrning uchdan biri demakdir. Mustaqillikni anglash va mustahkamlash – har bir davr uchun alohida vazifa. Chunki davr o‘zgarishi bilan mustaqillikning ma’no-mazmuni ham qisman o‘zgarib, boyib boradi. Mustaqillikka bo‘lgan yashirincha va oshkora tahdidlar ham davrlar osha o‘zgarib boradi.
O‘zbekiston mustaqil bo‘lgan 1991 yilda jamiyatimiz ham, davlatimiz ham bu ne’matning mohiyatini to‘liq anglamagan bo‘lsak kerak. Buning sabablari bir qancha.
Avvalo, jamiyatimizda “mustaqillik – bu davlat uchun, hukumat uchun, mulozimlar uchun qulaylik berdi, lekin oddiy xalqning ahvoli keskin ijobiylashmadi” degan skeptik qarash ancha chuqur ildiz otgan edi. Chunki ijtimoiy tafakkur asrlar davomida shakllanadi. Ijtimoiy tafakkurdagi har qanday qarash, qadriyat yoki munosabatning ildizlari ancha chuqur shakllangan bo‘ladi. Xo‘sh, O‘zbekiston ijtimoiy tafakkuridagi mustaqillikni anglashdagi skeptitsizmning sabablari nimada edi?
Mustaqillikka munosabat – bu faqat mafkuraviy, emotsional narsa emas. Balki bu munosabatning ijtimoiy psixologik va sotsiologik jihatlari ham bor. Jamiyatni tushunish va ta’bir qila olish qobiliyati – davlatning istiqbolini, qudratini belgilab beruvchi omillardan hisoblanadi.
Bizning mustaqillik borasidagi qarashlarimiz, bu qarashlarning salmog‘i va sifati – dunyoning boshqa jamiyatlarida uchramaydigan holat. Chunki zamonaviy tarixda eng oxiri parchalangan eng yirik davlat, imperiya – bu sobiq SSSR hisoblanadi. Ya’ni biz eng kech mustaqil bo‘lgan davlat va jamiyatlardan birimiz. Qolaversa, haliga qadar bizni sobiq metropoliyaga bog‘liqligimiz juda yuqori. Shuningdek, kechagi imperiyaning o‘zak davlati bo‘lmish Rossiya bugungi kunda katta urush olib bormoqda, va mana shu urushga munosabatda ham O‘zbekiston jamiyati bo‘linganini ko‘rish mumkin. Bu bo‘linish chuqur va kattaligi ko‘rinib turibdi, bu urushni talqin qilishda mustaqillikdan ko‘ra boshqa qarashlar, odamlar ongidagi ustuvor qatlamlar borligini ko‘rish mumkin.
Nega ijtimoiy tafakkurimizda Mustaqillikka, davlatga va millatga bo‘lgan ishonchda skeptitsizm urug‘lari bor? Gap shundaki, har bir jamiyatning tarixiy evolyutsiyasi bo‘ladi. O‘zbekiston jamiyati va xalqining keyingi asrlardagi tarixiy evolyutsiyasi shuni ko‘rsatadiki, jamiyat o‘z hayotini erkinlik bilan yetarli darajada to‘yintira olmadi, davlatni o‘ziga bog‘lay olmadi, davlat va jamiyat – alohida-alohida segment sifatida qoldi, qolaversa, davlat va jamiyat o‘rtasida muttasil ziddiyatlar bo‘lib keldi.
