Kuzda shamollash xavfi: kunduzi iliq, tong va tunda sovuq bo‘ladigan havoda organizmni qanday himoyalash zarur?

Nega kuzda shamollash ko‘payadi?

Kuz faslida tonggi havo sovuq, kun davomida nisbatan iliq, kechqurun yana salqin bo‘lishi keng tarqalgan hodisa. Ana shu keskin farqlar odamlarning sog‘lig‘iga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.

Avvalo, kun davomida ob-havo o‘zgarishi organizmni stressga soladi. Tanamiz har bir harorat o‘zgarishiga moslashish uchun energiya sarflaydi. Ertalab sovuq bo‘lganda teri va tomirlar torayadi (vazokonstiriksiya), tana issiqlikni saqlashga harakat qiladi; kunduzi issiq bo‘lganda esa aksincha qon tomirlari kengayadi. Bu tez-tez takrorlansa, organizm “doimiy moslashish” holatida qoladi va stress gormoni (masalan, kortizol) darajasi oshadi.

Qisqa muddatli stress immun tizimning ayrim qismlarini zaiflashtiradi: organizm shoshilinch “tezkor javob”ga e’tibor qaratib, uzoq muddatli himoya funksiyalarini to‘liq boshqara olmasligi mumkin. Oqibatda organizmning mikroblarga qarshi kurashish samarasi pasayadi.

Kuz kelganidan keyin atmosferada yozda to‘plangan issiqlik sekin-asta tarqalib ketadi va harorat pasayishi bilan havodagi absolyut namlik (ya’ni suv bug‘i miqdori) kamayadi. Sovuq havo issiq havoga qaraganda namlikni uzoq “ushlab” tura olmaydi, shu bois kuz va qishda havoning quruqligi ko‘proq seziladi. Havoda namlik kamayganda viruslar uzoqroq yashaydi va tezroq tarqaladi. Shu bilan birga, past namlik burundagi himoya qatlami faoliyatini susaytirib, viruslarga yo‘l ochib beradi.

Kuzda infeksiya ko‘payishining yana bir sababi — ijtimoiy hayot faollashuvi. O‘quv yili boshlanib, bolalar sinfxonalarda ko‘p vaqt o‘tkazadi, kattalar yopiq joylardagi yig‘ilish va turli ijtimoiy tadbirlarda qatnashadi. Mazkur holat viruslarning odamdan odamga o‘tishini osonlashtiradi.

Bundan tashqari, kuz-qish davrida quyosh nuri tushishi davomiyligi qisqaradi. Natijada odam organizmida D vitamini miqdori pasayadi, bu esa immunitetni yanada zaiflashtiradi va kasallikni yuqtirib olish xavfi ortadi.

Qanday profilaktika choralarini ko‘rish zarur?

Kuz oyidagi shamollashlar bitta sababga ko‘ra yuzaga kelmaydi, ularning ildizi iqlim-faktorlar (harorat va namlik), viruslarning o‘ziga xos xususiyatlari va odamlarning ijtimoiy xulqi bilan bog‘liq. Shu bois, kuzda sog‘lom turmush tarzi, to‘g‘ri kiyinish, ventilyatsiya va shifokor tavsiyalariga amal qilish eng oqilona yo‘l bo‘ladi.

Quyidagi tavsiyalar kuz faslida shamollash xavfini kamaytirishga yordam beradi:

Qatlamli kiyim va termoregulyatsiya

Ertalab va kechqurun salqin bo‘lganida qalin kiyinish tana haroratini barqaror ushlab turishga yordam beradi, burun hamda tomoqni sovuqlikdan himoya qiladi (bu bevosita biologik himoya emas, ammo mahalliy sovuq ta’sirini kamaytiradi). Shuning uchun, ushbu faslda bir qavat qalin kiyim emas, bir necha qatlam kiyimda yurish foydali. Masalan, ichki qatlam sifatida yupqa futbolka/kofta, ustidan yengil pidjak kiyilsa, tana harorati barqaror bo‘ladi. Kun isib ketsa, ustki qatlamni yechib qo‘yish mumkin, sovisa esa qaytib kiyib olish oson. Bu usul organizmni keskin harorat o‘zgarishidan himoya qiladi va shamollash xavfini kamaytiradi.

Bo‘yin, quloq va oyoqlar sovuqqa sezgir bo‘lgani uchun sharf, shlyapa va paypoq kiyish ham foydali. Shu tariqa nafas yo‘llari sovuq havodan bevosita zararlanmaydi va immunitet kuchliroq saqlanadi.

Uy va jamoat joylarida havo aylanishini yaxshilash

Xona oynalari doim yopiq turaversa, u yerda virus va bakteriyalar to‘planib qoladi. Bu esa shamollash hamda boshqa infeksiyalar tezroq tarqalishiga sabab bo‘ladi. Shuning uchun uyda ham, maktab yoki ishxonada ham vaqti-vaqti bilan deraza va eshiklarni ochib, xona havosini almashtirish muhim.

Kuzda har 2 soatda 5-10 daqiqaga derazani ochib qo‘yish kifoya. Bu qisqa muddatli shamollatish xona ichidagi havoni yangilab, mikroblar miqdorini kamaytiradi. Shuningdek, toza havo odamning hushyor bo‘lishi, bosh og‘rig‘i kamayishi va yaxshi kayfiyatda yurishiga yordam beradi.

Ichki namlikni optimal darajada saqlash

Xonadagi havo juda quruq bo‘lsa, burun va tomoqdagi shilliq qavat quriydi. Aslida aynan shu qavat organizmni virus va bakteriyalardan himoya qiladi. U namligini yo‘qotsa, mikroblar tanaga osonroq kirib, shamollash yoki grippga sabab bo‘ladi. Shu sabab uy yoki maktabda havo namligini me’yorida ushlab turish zarur. Buni oddiy yo‘llar bilan amalga oshirish, masalan, xonaga suv solingan idish yoki nam sochiq ilib qo‘yish, maxsus havo namlagichlardan foydalanish mumkin.

Immunitetni mustahkamlash

Kuz faslining o‘ziga xos ne’matlari bo‘lgan anor, olma, qovoq, uzum va boshqa meva-sabzavotlar organizm uchun zarur sanalgan vitamin va antioksidantlarning tabiiy manbai hisoblanadi. Ularni muntazam iste’mol qilish immunitetni kuchaytirib, organizmni shamollash va boshqa mavsumiy infeksiyalardan himoya qiladi.

Shuningdek, kuzda quyosh nuri kamayishi sababli D vitamini darajasi tushib ketishi mumkin. Bu vitamin immun tizim faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Agar organizmda D vitamini yetishmasa, shifokor nazorati ostida qo‘shimcha preparatlar qabul qilish tavsiya etiladi. Ayniqsa, sog‘ligida muammosi bor yoki tez-tez shamollaydigan odamlarga bu foydali bo‘ladi.

Gigiyena va ijtimoiy masofa

Oddiy odatlar ham shamollash va viruslardan himoya qiladi. Masalan, qo‘lni tez-tez yuvish, kasal bo‘lgan paytda uyda qolish, yo‘talganda yoki aksirganda yuzni to‘sish orqali infeksiyaning boshqalarga yuqishi oldini olish mumkin. Gavjum joylarda niqob taqish qo‘shimcha himoya beradi.

Diyoraxon Nabijonova