“Tez pul ishlash”, “oson pul topish”, “bir zumda boyib ketish” kabi iboralar odamlarni beixtiyor o‘ziga tortadi. Bir qarashda ular jozibador, ba’zan esa haqiqatga yaqin tuyuladi. Ayrimlarda bu amalga oshayotgandek. Go‘yo qo‘l cho‘zsangiz bo‘ldi – boylik qo‘lingizga tushadigandek. Ammo bu xayollarning tagida nima yotadi? Haqiqatan ham pulni tez va oson ishlab topish mumkinmi?
Boyib ketish illyuziyasi
Ko‘pincha odamlarni tez boyishga ishontirish uchun katta natijaga erishgan tadbirkorlar misol keltiriladi. Ularning muvaffaqiyatlari orqali “qarang, siz ham shunday qilsangiz bo‘ladi”, deyiladi. Lekin bu yerda katta ziddiyat bor: tez va oson boyish deyarli imkonsiz. Biz ko‘rib turgan natijalar esa shunchaki noto‘g‘ri talqin qilingan bo‘ladi. Aslida muvaffaqiyatli insonlarning yo‘li oson bo‘lmagan. Ularning ortida yillar davomida yig‘ilgan tajriba, ilm, qattiq intizom, tinimsiz mehnat, sabr-toqat va qanoat yotadi.
Kishida ilmsizlik sabab “bo‘shliq” mavjud bo‘lsa, ko‘pincha qisqa muddatli daromad va’dasi bilan to‘ldiriladi. Bu esa odatda moliyaviy piramidalar shaklida namoyon bo‘ladi. Ularda keyin kirganlarning puli avvalgilarga qayta taqsimlanadi, go‘yo “investitsiya daromadi” kabi illyuziyalanadi. Lekin oxir-oqibat piramida qulaydi, minglab odamlar pulidan ayriladi.
Islomiy oltin qoida
Qadimiy, ammo hanuz amal qilib kelayotgan islom moliyasining bir qonuniyati bor: pul evaziga pul topilmaydi. Pul faqat real iqtisodiyotga kirib, mahsulot yoki xizmatga aylanib, qiymat yaratganidan so‘nggina foyda keltiradi.
Islom moliyasining eng asosiy tamoyillaridan biri ham shunda: pul – tovar emas. Pul sotilmaydi, faqat ayirboshlanadi. Shu sabab savdoga oid qoidalar pulga nisbatan qo‘llanmaydi. Pulning o‘ziga xos alohida tartiblari bor – ularni “sarf qoidalari” deb atashadi.
Biz tovarlarni yoki xizmatlarni bevosita iste’mol qilamiz: nonni yeymiz, liboslarni kiyamiz, mashinani minib yuramiz. Pul esa bunday emas. U jismoniy xususiyatiga ko‘ra qog‘oz, metall yoki hisobdagi raqamlardir. Bizga pul orqali olinadigan manfaat kerak. Masalan, qo‘lingizda bir million so‘m naqd mablag‘ bo‘lsa, uni qog‘oz sifatida ishlatmaysiz. Balki uni oziq-ovqatga yoki xizmatga sarflaysiz. Ya’ni pul ehtiyojimizni qondiruvchi boshqa mahsulot olishga sarflandi. Demak, pul – shunchaki vosita. Uning jismoniy qiymati yo‘q, asl mohiyati unga yuklangan ijtimoiy vazifadadir.
