Trampning yadroviy qurol haqidagi qarori radioaktiv ifloslanish bo‘yicha xavotirni kuchaytirmoqda

29 oktyabr kuni AQSh prezidenti Donald Tramp Mudofaa vazirligi (Pentagon)ga «zudlik bilan» yadroviy qurol sinovlarini boshlash bo‘yicha topshiriq berganini e’lon qildi.

Tramp o‘z qarorini boshqa davlatlarning sinov dasturlari bilan asoslab, Rossiya va Xitoy qurollanish poygasida tafovutni qisqartirganini ta’kidladi.

Rasmiy ma’lumotga ko‘ra, AQSh oxirgi marta yadroviy sinovni 1992 yili prezident katta Jorj Bush davrida o‘tkazgan.

Trampning yadroviy sinovlar haqidagi bayonoti siyosiy doirada ham, jamiyatda ham turli talqinlarga sabab bo‘ldi.

AQSh prezidenti portlovchi yadroviy kallaklarning to‘liq sinovini nazarda tutdimi yoki faqat yadroviy kallak tashishga qodir raketalarni sinashni nazarda tutdimi — bu hali noaniq. Biroq Tramp tomonidan AQSh strategik qo‘mondoni lavozimiga ilgari surilgan Richard Korrell buni ikki xil talqin qilish mumkinligini qayd etdi.

Korrellga ko‘ra, bu qaror «yadroviy sinovlar»ni anglatmaydi: «(Tramp) yadroviy qurol sinovlarini teng shartlarda boshlashni nazarda tutdi. (So‘nggi paytlarda) na Xitoy, na Rossiya yadroviy portlovchi moddalarni sinamagan. Shuning uchun men bu so‘zlarga ortiqcha ma’no bermayman va xulosa chiqarmayman».

Demokrat senator Jyeki Rozen «yadroviy qurol sinovlarini boshlash uchun hech qanday sabab yo‘q», deya bayonot berib, bunga yo‘l qo‘ymaslik uchun bor kuchini sarflashini bildirdi.

Ochiq manbalarga ko‘ra, yadroviy portlash — yadroviy reaksiya energiyasining juda yuqori tezlikda qasddan bo‘shatilishi natijasida yuzaga keladi. Bu reaksiya «yadroviy bo‘linish» yoki «yadroviy qo‘shilish», yoki ularning kombinatsiyasi bo‘lishi mumkin.

Yadroviy portlashda tez bo‘shatilgan energiya atrof-muhit bilan o‘zaro ta’sirga kirishib, yer, okean va atmosfera orqali tovush tebranishlarining tarqalishiga sabab bo‘ladi.

Yadroviy portlashlar o‘z ortidan atrof-muhitga uzoq muddatli va vayronkor ta’sir ko‘rsatuvchi radiatsiya qoldiradi. Sinovlar «atmosfera», «suvosti» va «yerosti» turlariga bo‘linadi.

Atmosfera sinovlari atmosferada yoki uning ustidan o‘tkaziladi, odatda qurilmalar minora yoki sharlarga o‘rnatilib portlatiladi, yoki samolyotdan tashlab yuboriladi.

Hozirgacha yadroviy sinovlarning taxminan 25 foizi shu tarzda o‘tkazilgan, atmosferaga chiqarilgan radioaktiv zarrachalar shamol bilan ulkan hududlarga yoyilib, sog‘liqda muammolar keltirib chiqargan.

AQSh Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi (EPA) hisobotlariga ko‘ra, radioaktiv moddalar taxminan 80 kilometr balandlikka ko‘tarilishi mumkin. «Eng balandga ko‘tarilgan zarrachalar yillar davomida Yer atrofida aylanib, so‘ng yog‘inlar bilan qayta yer yuziga tushishi mumkin», deyiladi hisobotlarda.

Suvosti sinovlari odatda katta ko‘llar va dengizlarda o‘tkaziladi. Bu kontekstda yadroviy qurolning dengiz kemalariga ta’siri baholanadi, ammo yuzaga yaqin portlashlar kuchli zarba to‘lqinlari va dengiz flora-faunasi ifloslanishiga, katta miqdorda radioaktivlik tarqalishiga sabab bo‘ladi.

Yerostida turli chuqurliklarda to‘liq yopiq rejimda o‘tkaziladigan sinovlar deyarli radioaktiv yog‘ingarchilik keltirib chiqarmaydi va sinovlarni maxfiy saqlash imkonini beradi. Shu bois sovuq urush davrida bu usul AQSh va Sovet Ittifoqi tomonidan eng ko‘p qo‘llangan.

Biroq bunday sinovlar natijasida radioaktiv moddalarning yer yuzasiga sizishi va sezilarli miqdorda radioaktiv chiqindilar paydo bo‘lishi ehtimoli mavjud.

Yerosti sinovlari uchun odatda aholi mintaqalaridan uzoq hududlar tanlanadi, avvalo poligonning geologik muvofiqligi ekspertlar tomonidan baholanadi.

Yadroviy qurilma yuzadan 200–800 metr chuqurlikka, diametri bir necha metrlik quduqqa joylashtirilgandan so‘ng, teshik ustidagi shaxtaga monitoring uskunalari joylashtirilgan qo‘rg‘oshin quti tushiriladi. Keyin radioaktiv chiqindilarni yerostida ushlab qolish uchun shaxta shag‘al, qum va gips kabi materiallar bilan to‘ldiriladi.

Materiallar joylashtirilgandan keyin qurilma masofadan portlatiladi, natijada qizib ketgan radioaktiv gazga to‘lgan yerosti kamerasi hosil bo‘ladi va atrof-muhitga seysmik zarba to‘lqinlari tarqaladi. Bir necha soat o‘tgach, bosim pasayishi bilan yer yuzasida krater paydo bo‘ladi.

Atmosfera sinovlarida yadroviy qurilma portlatilganda katta yong‘in shari hosil bo‘ladi, uning ichidagi barcha narsa «zangori-qo‘ziqorinobraz» bulutga aylanadi.

Bulutdagi modda sovib, kukunsimon zarrachalarga aylanadi va yer yuziga radioaktiv yog‘ingarchilik shaklida ko‘p miqdorda yog‘iladi. Bu zarrachalar shamol bilan portlash joyidan uzoq masofalargacha yetib borishi mumkin.

Suvosti sinovlari suv yuzasiga yaqin ham, katta chuqurlikda ham o‘tkazilishi mumkin. Yuzaga yaqin portlashlarda, atmosfera sinovlariga o‘xshash tarzda, suvostida yong‘in shari hosil bo‘ladi.

Tez kengayayotgan gaz pufagi zarba to‘lqinini paydo qilib, suv yuzasida aylana shaklida kengayadigan halqa hosil qiladi. Yuzaga ko‘tarilish jarayonida suv ustini kolonnaga o‘xshash ustun bosib chiqadi, gaz pufagi yuzani yorib chiqqan pallada havoda zarba to‘lqini yuzaga keladi.

Nevada poligonining sobiq xodimlari Washington Post gazetasiga bergan intervyuda Trampning yadroviy sinovlarni qayta tiklash rejasi murakkab va juda qimmatga tushishi mumkinligini ta’kidladi.

Ularning aytishicha, hozirgi yadroviy sinovlar kompyuter modellariga tayanadi, bu esa real portlashlarni yuz bermasidan oldin «to‘xtatish»ga imkon beradi, shu bois sohadagi amaliy tajriba «yo‘qolgan» degan fikr aytildi.

So‘nggi paytlarda poligonlarga tashrif buyurganlar sinov maydonchasini qazishda qo‘llanayotgan uskunalarni «zang‘lab ketgan temir-tersak» deb ta’riflagan, xodimlar esa bu maskanlarni qayta qurish talab etilishini qayd etgan.

Bundan tashqari, AQSh Hukumatining samaradorlik bo‘yicha departamenti (DOGE) tomonidan qisqartirishlar va hukumat ishining to‘xtashi sabab xodimlar yetishmasligiga ishora qilgan mutaxassislar sinovlarni qayta boshlashga yillar kerak bo‘lishini aytgan.

Mutaxassislar fikricha, yadroviy portlash holatida kilometlarcha masofaga yoyilishi mumkin bo‘lgan radioaktiv zarrachalar insonlar, hayvonlar va atrof-muhit bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri kontaktga kirishi mumkin.

Kolumbiya universitetidan Norman Kleyman radiatsiya inson DNKsiga zarar yetkazishini ta’kidlab, qisqa muddatli ta’sir jiddiy kasalliklarga, uzoq muddatda esa saraton xavfining oshishiga olib kelishi mumkinligini aytdi.

Kleymanning qo‘shimcha qilishicha, eng katta xavf tug‘ilmagan bolalarga to‘g‘ri keladi: «Tug‘ilmagan bola uchun xavf boshqalarga nisbatan yuqoriroq, chunki unda ko‘plab hujayralar shakllanmoqda va bu jarayonning xato ketishi ehtimoli juda baland».

AQSh — atom bombasini ilk ishlab chiqargan davlat sifatida — 1945 yili Nyu-Meksikodagi Alamogordo cho‘lida sinov o‘tkazgan. Ikkinchi jahon urushi yakunlanishida, 1945 yil 6 avgustda AQSh harbiy-havo kuchlarining B-29 «Enola Gey» samolyoti Yaponiyaning Xirosima shahriga atom bombasi tashlagan.

1945 yildan 1996 yilgacha — yadroviy sinovlarni har qanday muhitda, fuqarolik va harbiy maqsadlarda taqiqlovchi Keng qamrovli yadroviy sinovlarni taqiqlash shartnomasi qabul qilinguniga qadar — dunyo bo‘ylab 2000 dan ortiq yadroviy sinov o‘tkazilgan.

AQSh 1945–1996 yillarda 1032 ta, Sovet Ittifoqi 1949–1990 yillarda 715 ta, Buyuk Britaniya 1952–1991 yillarda 45 ta, Fransiya 1960–1996 yillarda 210 ta, Xitoy 1964–1996 yillarda 45 ta yadroviy sinov o‘tkazgan. Keng qamrovli yadroviy sinovlarni taqiqlash shartnomasi BMT Bosh assambleyasi tomonidan 1996 yil 10 sentabrda qabul qilingan, biroq hanuz kuchga kirmagan — sakkiz davlat uni ratifikatsiya qilmagan.

Keng qamrovli yadroviy sinovlarni taqiqlash shartnomasi imzoga ochilgandan keyin, 1998 yili Hindiston va Pokiston 2 tadan yadroviy sinov o‘tkazgan.

Stokholm tinchlik muammolarini o‘rganish xalqaro instituti (SIPRI) ma’lumotlariga ko‘ra, 2024 yil yanvari holatiga jahonda taxminan 12 121 ta yadroviy kallak mavjud.

Shulardan taxminan 9 585 tasi harbiy zaxiralarda jangovar holatda, 3 904 tasi esa operatsiya kuchlari tarkibida. Taxminan 2 100 tasi yuqori jangovar tayyorgarlik holatida.

Taqsimotga nazar solinsa, eng ko‘p yadroviy qurolga ega davlat — 5 580 ta kallak bilan Rossiya, ikkinchi o‘rinda — 5 044 ta bilan AQSh.

Xitoy 500 ta bilan uchinchi o‘rinda, Fransiya 290 ta, Buyuk Britaniya 225 ta kallakka ega.

Hindistonda 172 ta, Pokistonda 170 ta, Isroilda 90 ta, Shimoliy Koreyada 50 ta kallak bor.