Muhammad bin Salmon siyosiy sahnaga qaytdi: Tramp bilan yangi “katta bitim” kutilyapti

Kuzatuvchilar fikriga ko‘ra, Saudiya Arabistoni valiahd shahzodasi Muhammad bin Salmonning AQShga bu safari, u yerda uni 18 noyabr kuni prezident Donald Tramp qabul qiladigan bo‘lsa, ikki asosiy natijaga olib keladi: do‘stona muhit va bir qator imzolangan hujjatlar.

"Ikki tomon ham muzokaralar ulkan muvaffaqiyat bilan yakunlanganini ko‘rsatadigan yirik bitim yoki bir necha kelishuvlarga erishishni xohlaydi", – deya fikr bildirdi DW'ga Londondagi Chatham House tahliliy markazining Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika dasturi bo‘yicha ilmiy hamkori Nil Kuillim.

Mutaxassislar bahosicha, shahzoda bin Salmon uchun bu safar uning Vashingtondagi siyosiy sahnaga butunlay qaytishi ramzi hisoblanadi. Uning oxirgi marta 2018 yilda AQShga qilgan safari Saudiya hokimiyati tanqidchisi Jamol Qoshiqchining Istanbuldagi Saudiya konsulxonasida o‘ldirilishi ortidan kelib chiqqan qattiq noroziliklar soyasida o‘tgan edi. Jurnalist o‘ldirilishi ortida Saudiya Arabistoni turibdi, degan fikr keng tarqalgan.

Shundan beri uning AQSh bilan ikki tomonlama aloqalari katta darajada tiklandi. 2025 yil yanvar oyida Tramp Oq uyga qayta kelganidan so‘ng ilk xorijiy tashrifini Ar-Riyodga amalga oshirdi va u yerda saudiyaliklar Amerika iqtisodiyotiga 600 milliard dollar sarmoya kiritishini e’lon qildi.

Bu safar esa Vashingtonda tomonlar, ehtimol, sun’iy intellekt (SI), investitsiyalar, mudofaa va xavfsizlik sohasidagi hamkorlik, shuningdek Yaqin Sharqdagi beqaror vaziyatni inobatga olgan holda yadroviy energetika masalalarini muhokama qiladi.

Iyun oyida Isroil va AQSh Eronning yadroviy obektlariga havodan zarbalar bergan edi. Sentyabrda isroilliklar Qatarda joylashgan HAMAS Falastin harakati rahbarlari vakillariga hujum qildi. Oktyabrda esa AQSh vositachiligida HAMAS va Isroil o‘rtasida erishilgan o‘t ochishni to‘xtatish kelishuvi G‘azo sektorida deyarli ikki yil davom etgan urushga yakun yasadi.

"Shahzoda bin Salmon Tramp Qatar bilan imzolagan kelishuvdan kam bo‘lmagan darajada xavfsizlik bo‘yicha kelishuvga erishishni istaydi", – deya taxmin qildi Chatham House markazidan Nil Kuillim.

Sentyabr oyida Isroil Dohada bo‘lgan HAMAS rahbarlariga hujum qilganidan so‘ng, Tramp Qatar bilan ikki tomonlama kelishuvlar tuzib, unga xavfsizlik kafolatlarini taqdim etgan edi. Prezident farmoni bilan kuchga kirgan bu kelishuv Senat ratifikatsiyasini talab qilmaydi, shuning uchun, ehtimol, Trampning ikkinchi prezidentlik muddati tugagach, uning amal qilish muddati ham yakunlanadi.

"Mudofaa pakti ishlab chiqilganiga kamida uch yil bo‘ldi, ammo bu jarayonni tezlashtirish zarur, chunki qatarliklar bu borada oldinga chiqib ketdi", – dedi DW'ga Londondagi Qirollik mudofaa tahlillari instituti (RUSI)ning Yaqin Sharq bo‘yicha katta maslahatchisi Maykl Stivens.

HAMAS tomonidan 2023 yil 7 oktyabrda Isroilga qilingan hujum va G‘azo sektorida urush boshlanishidan oldin Isroil va Saudiya Arabistoni, ehtimol, AQSh vositachiligida, Ibrohim kelishuvlari deb atalgan jarayon doirasida munosabatlarni normallashtirish bo‘yicha kelishuvni imzolash arafasida edi. Boshqa arab davlatlari – Bahrayn, Birlashgan Arab Amirliklari (BAA), Sudan va Marokash – buni 2020–2021 yillarda amalga oshirgan.

Saudiya Arabistoni uchun o‘sha amalga oshmay qolgan kelishuv, ko‘proq, uch tomonlama bitim bo‘lardi: uning doirasida AQSh podshohlikka xavfsizlik kafolatlarini – NATO a’zolari ittifoqdan oladigan himoya va qo‘llab-quvvatlashga yaqin miqyosda – taqdim etardi. Hujjatning bir qismi sifatida Saudiyaning tinch maqsadlardagi yadroviy dasturi ham ko‘zda tutilgan.

Biroq G‘azo sektorida urusha boshlangach, Ar-Riyod Yaqin Sharqdagi mojaro "ikki xalq uchun ikki davlat" tamoyili asosida hal qilinishiga ishonchli yo‘l topilmaguncha Isroil bilan kelishuv imzolamasligini ma’lum qildi. Boshqacha aytganda, Isroilga yonma-yon mustaqil Falastin davlati tashkil etilishi kerak. Ammo bunday rejani Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyahu ochiqchasiga rad etgan.

Shu qarama-qarshilikka qaramasdan, Donald Tramp bir necha bor Saudiya Arabistoni, oxir-oqibat, Ibrohim kelishuvlari ishtirokchisiga aylanishiga ishonch bildirdi. Noyabr oyida bergan teleintervyusida Tramp Ar-Riyod yaqin orada bu kelishuvlarga qo‘shilishini, bu Falastin davlatini tuzish bo‘yicha siljish bo‘lsa yoki bo‘lmasa-da, amalga oshishini taxmin qildi.

Shu bilan birga, Nil Kuillimning ta’kidlashicha, "hozircha Tramp saudiyaliklardan Isroil bilan munosabatlarni normallashtirish bo‘yicha qat’iy majburiyat olishga erisha olmaydi".

Kuillim fikricha, bundan ko‘ra, Vashingtondagi uchrashuv paytida AQSh rahbari shahzoda bin Salmondan Saudiya Arabistonidan G‘azo sektorida Oq uy boshlagan tinchlik jarayonini qo‘llab-quvvatlash majburiyatini olishga urinib ko‘radi – faqat siyosiy emas, balki moliyaviy jihatdan ham: Falastinni tiklashga yordam berish va Suriyaga ko‘mak taklif etish orqali.

Boshqa tomondan, Ar-Riyod AQShdan Falastin davlatini tuzish g‘oyasini qat’iy qo‘llab-quvvatlashni, shuningdek, G‘azo sektoridagi o‘t ochishni to‘xtatish jarayonini "ikkinchi bosqich"ga o‘tkazish majburiyatini so‘raydi. Bu bosqichga Isroil qo‘shinlarining G‘azo sektoridan chiqishi, HAMASning qurolsizlantirilishi, o‘tish davri hukumatini tuzish va G‘azoda ko‘p millatli xavfsizlik kuchlarini joylashtirish kiradi.

"Qo‘shma Shtatlarning xavfsizlik bo‘yicha majburiyatlarini taklif etar ekan, Tramp Isroilning mintaqaga integratsiyasi yana kun tartibiga qaytishi va oxir-oqibat Isroil bilan Ar-Riyod o‘rtasidagi munosabatlar normallashishiga erishishga umid qilmoqda", – deya qo‘shimcha qildi Chatham House vakili Kuillim.

"Menimcha, tinch yadroviy energetika haqida ham suhbat bo‘ladi", – deydi RUSI eksperti Maykl Stivens. Uning fikricha, AQSh Saudiya Arabistonining Pokiston bilan yaqinda imzolagan mudofaa kelishuvi va unda yadroviy tarkibiy qism bor-yo‘qligi borasida tashvishda.

"Menimcha, amerikaliklar Saudiya Arabistoni yadroviy sohada o‘z yo‘li bilan, nazoratsiz harakat qilishini xohlamaydi", – deya aniqlik kiritdi Stivens.

Yadroviy masalalardan tashqari, Vashington, kutilishicha, sun’iy intellekt (SI) mavzusini ham ko‘taradi. RUSI eksperti aytishicha, "Tramp Ar-Riyodning AQShda sun’iy intellekt texnologiyasini rivojlantirishga oid investitsiyalarga yoki Saudiya hududida Amerika tadqiqot markazlari faoliyatiga munosabati qandayligini bilishni istaydi".

Stivens shuningdek, Oq uy hamon davom etayotgan "kompyuter chiplari urushi" va sun’iy intellekt sohasidagi poygada, umuman olganda, global texnologiya raqobatida Ar-Riyodning AQSh tomonida turish majburiyatini qo‘lga kiritishga umid qilmoqda, deb hisoblaydi.

Saudiya Arabistoni o‘zining Vision 2030 iqtisodiy islohotlar dasturi doirasida daromad manbalarini diversifikatsiya qilish va sun’iy intellekt sohasida o‘z industriyasini yaratishga intilyapti.

Mavjud kelishmovchiliklarga qaramasdan, tomonlar, ehtimol, neft qazib olish hajmi masalasida turlicha fikrda qoladi. AQSh uni oshirishni xohlasa, Ar-Riyod "qazib olishni oshirishga moratoriy joriy qilishni xohlayapti, chunki neft narxi saudiyaliklarning kutgan darajasiga mos emas", – deya taxmin qildi Maykl Stivens.

Boshqa bir tortishuv nuqtasi Saudiya Arabistonidagi inson huquqlari bo‘yicha vaziyat bo‘lishi mumkin. Biroq Stivens bu sohadagi tafovutlar Oq uydagi muzokaralarga soya tashlaydi, deb o‘ylamayapti.

"Menimcha, bu juda samarali va do‘stona uchrashuv bo‘ladi. Ko‘ramiz, u nimaga olib keladi – chunki ular (Tramp va shahzoda bin Salmon) hal etishi kerak bo‘lgan juda ko‘p geosiyosiy masalalar bor", – deya xulosa qildi Stivens.