G20 JARda: sammit Tramp, Si va Putinsiz start olmoqda

G20 taşkil etilganidan buyon dunyodagi geosiyosiy özgarişlar qatoriga Xitoyning iqtisodiy va harbiy salohiyatining ulkan ösişi ham kiradi. Xitoy özining ortib borayotgan ta’sirini juda izçil qöllayapti — bu Ukrainaga qarşi uruşda Rossiyani qöllab-quvvatlaşda ham, nodir yer metallari eksportini çeklaşda ham yaqqol körinadi.

«Hozir biz dunyoda siyosiy vazn va kuç nisbatlarining jadal qayta taqsimlaniş jarayonini boşdan keçirmoqdamiz, – deya tuşuntirdi professor Yoxannes Varvik. – Içkaridan bölinib ketgan siyosiy ğarb endi köp masalalarda ustun kuç emas, global janub mamlakatlari esa özini işonç bilan tutmoqda. Bu tuzilmaviy özgarişlarga qaramay, G20 baribir davlatlar muloqotga qiziqişini va birgalikda nimalarga erişiş mumkinligini sinab körişni istaşini körsatib berdi. Asosan, hozirça hammasi şu bilan tugayapti», – deya qöşimça qildi u.

Kelgusi sammit G20 tarixida ilk bor Afrikada ötkaziladi va mezbonlar bu holatdan maksimal darajada foyda oliş niyatida. «Biz 2025 yilda G20’ga raislik qilar ekanmiz, kun tartibimiz markaziga Afrikaning rivojlanişini qöyamiz», – degan edi avvalroq Janubiy Afrika Respublikasi prezidenti Siril Ramafosa.

JAR, jumladan, rivojlanayotgan davlatlarni “yaşil energetika”ga ötişini qöllab-quvvatlaş va kambağal mamlakatlar qarz yukini yengillaştiriş tarafdori. Ekspertlar ta’kidlaşiça, aynan şu kun tartibi – şuningdek göyoki mavjud bölgan oq tanli janubiy afrikaliklar ta’qibi haqidagi iddaolar – Donald Trampning Yoxannesburgga bormaslik qarorining asosiy sabablaridan hisoblanadi.

Germaniya esa umuman boşqaça pozitsiyani egallagan. «Men, ayniqsa Afrika davlatlari bilan yanada çuqurroq muloqot olib boriş imkoniyatidan foydalanaman», – dedi kansler Mers JARga uçib ketişidan oldin. U sammitga kelmaydiganlar soniga e’tibor bermagan. Sammit yakunlangaç, Mers Angolaga YeI – Afrika Ittifoqi sammitiga yöl oladi. Germaniya hukumati bu uçraşuvni ikki qit’a örtasidagi hamkorlikning muhim belgisi sifatida köradi.

JARning G20’ga raisligi doirasidagi ustuvor yönalişlaridan biri – global tengsizlikni kamaytiriş. Sammitga mezbon mamlakat 2015 yilda BMT Boş Assambleyasi tomonidan ma’qullangan barqaror rivojlaniş maqsadlariga yetarliça e’tibor qaratilmayapti, deb hisoblaydi.

Sammit arafasida 500 dan ortiq iqtisodçi va ekspertlar dunyoda boylikning tengsizlik bilan taqsimlanişiga qarşi kuraşiş komissiyasini tuzişga çaqirdi. Ular G20 davlatlari rahbarlariga yöllagan oçiq maktubda «moddiy ne’matlarning haddan taşqari katta qismining bir qölda jamlanişi siyosiy va ijtimoiy hayotda nodemokratik darajadagi hokimiyat töplanişiga aylanib, jamiyatga bölgan işonçni yemirişi va siyosatni qutblaştirişi»ga oid xavotirini bildirdi.

Iqtisod böyiça Nobel mukofoti sohibi Jozef Stiglits boşçilik qilayotgan ekspertlar guruhi hozirça AQŞ qöllab-quvvatlaşiga umid qilolmayapti, ammo Germaniya kansleri Mersdan yordam kutmoqda. Çunki iyun oyida Berlin dunyoda oçlikni 2030 yilga qadar tugatiş, tengsizlikni kamaytiriş hamda barqaror rivojlanişga erişiş uçun şeriklikni mustahkamlaşni maqsad qilgan «Global tengsizlikka qarşi alyans»ning ta’sisçilaridan biri bölgan.

G20 a’zo davlatlari örtasidagi çuqur ixtiloflar tufayli Yoxannesburg sammiti yakunlariga köra umumiy qöşma hujjat imzolanmasligi, faqat mezbon mamlakat – JAR nomidan deklaratsiya qabul qilinişi allaqaçon ma’lum bölib ulgurdi.

Bu şaroitda “katta yigirmalik”ning kelajagi qanday körinyapti? «Ehtimol, BRICS+ kabi formatlar yanada katta rol öynay boşlaydi. U yerda Xitoy va Rossiya ğarbning odobga çaqiruvçi ma’ruza va nutqlarini eşitişga majbur emas. Şuningdek, özgaruvçan “köngillilar koalitsiyalari” yanada köpayadi», – deya taxmin qildi professor Varvik.

Uning sözlariga köra, köp tomonlama hamkorlik va qoidalarga asoslangan tartib örniga (Germaniya ham xuddi şunday yondaşuvni himoya qiladi) «faqat pragmatik va doim özgarib turuvçi minilateralizm» (ya’ni doimiy institutlarni talab etmaydigan, oz sonli davlatlar iştirokidagi hamkorlik formati) tobora kuçayib bormoqda. «Hozirgi tendensiya şundan iboratki, biz jahon siyosatida “örmon qonuni”ga qaytişni kuzatyapmiz», – deya xulosa qildi Varvik.

Şunday tendensiya Germaniya hukumati yondaşuvlariga zid bölsa-da, professor Varvik quyidagiça xulosa qiladi: «Germaniya kabi davlatlar uçun köp tomonlama hamkorlik formatlariga tayanişdan boşqa yaxşi muqobil variant yöq».