Ultra-qayta işlangan mahsulotlar 12 turdagi kasallik xavfini oşiradi ­–The Lancet

UPF’lar nega xavfli?

Ilmiy izlanişlarda hali ultra-qayta işlangan oziq-ovqatlarning (UPF) salomatlikka qanday ta’sir qilişi haqida yakuniy xulosalar e’lon qilinganiça yöq. Buning sababi şuki, odamlarning soğliği juda köp omillarga boğliq: hayot tarzi, jismoniy faolligi, daromadi va umumiy ovqatlaniş odatlari ham muhim rol öynaydi. Şu tufayli, faqat ultra-qayta işlangan oziq-ovqatlarni iste’mol qilişni kasalliklarning asosiy omili deb bölmaydi.

Biroq tadqiqotlarda ma’lum bölişiça, ultra-qayta işlangan mahsulotlarni köp iste’mol qiladigan odamlar orasida ayrim soğliq muammolari xavfi oşgan. Uşbu mahsulotlar:

• Aksar hollarda şakar, tuz va töyingan yoğlarga boy, ya’ni organizmga ortiqça kaloriya va zararli moddalarni yetkazadi;
• Tarkibida tolalar va oqsil kam böladi, bu esa hazm qiliş, yurak soğligi va umumiy immunitet uçun zararli;
• Ultra-qayta işlangan oziq-ovqatlarni köp iste’mol qiladigan odamlar orasida 2-tur diabet, yurak-qon tomir kasalliklari, buyrak yetişmovçiligi, depressiya va hatto erta ölim xavfi yuqoriroq bölişi amaliyotda uçraydi.

Olimlar aytişiça, ultra-qayta işlangan oziq-ovqatlar (UPF)) va kasalliklar orasida boğliqlik mavjud bölsa-da, mazkur mahsulotlar töğridan töğri kasallik keltirib çiqaradi, degani xulosaga keliş notöğri, ular faqat hastalik xavfini oşirişi mumkin.

Masalan, kimdir ultra-qayta işlangan mahsulotlarni iste’mol qilib, muntazam jismoniy maşq bilan şuğullansa, soğlom ovqatlansa va stressni boşqara olsa, xavf kamayadi. Aksinça, kam harakat qiladigan yoki daromadi past odamlar UPF)ni köproq iste’mol qilişi tufayli kasallik xavfi yuqorilaş ehtimoli mavjud.

NOVA tizimi tanqid ostida

Tizim oziq-ovqatni faqat tarkibiga emas, sanoat tomonidan qança qayta işlangani va qöşimçalari (emulgatorlar, konservantlar, böyoqlar, şirinlaştiruvçilar) mavjudligiga qarab baholaydi. Mazkur tizim oziq-ovqatni tört guruhga böladi:

• Minimal qayta işlangan mahsulotlar: tabiiy holatiga yaqin, ozgina işlov berilgan (meva, sabzavot, tuxum);
• Qisman qayta işlangan mahsulotlar: uzoqroq saqlaş yoki tayyorlaş uçun biroz işlov berilgan (masalan, konservalangan sabzavot, pişloq);
• Sanoatda tayyorlangan mahsulotlar: bir neçta ingrediyentdan iborat, ammo ozuqaviy qiymati saqlanadi (non, nonuşta yormalari);
• Ultra-qayta işlangan oziq-ovqatlar (UPF): uy şaroitida tayyorlaş qiyin bölgan, tarkibida köplab qöşimça moddalar mavjud mahsulotlar (çips, gazli içimliklar, tayyor şörvalar, muzqaymoq).

Tanqidçilar NOVA tasnifi oziq-ovqatni faqat qayta işlanganlik darajasiga qarab baholaşini, ammo uning haqiqiy foydaliligini inobatga olmasligini ta’kidlaydi. Masalan, quyidagi mahsulotlar ham ultra-qayta işlangan hisoblanadi:

• töliq donli non
• yogurtlar
• nonuşta yormalari
• çaqaloqlar sut aralaşmasi. Ammo ularning aksariyati ozuqaviy qiymati yuqori. Open universiteti professori, janov Kevin fikriça, ayrim UPF’lar xavfli bölişi mumkin, ammo barçasini bu toifaga kiritib bölmaydi.

UPF’lardan töliq voz keçiş kerakmi?

Soğlom ovqatlanişning asosiy tamoyillari ratsionni muvozanatli qilişga qaratilgan. Buning uçun birinçi navbatda meva va sabzavotlarni köproq iste’mol qiliş muhim. Ular organizmga vitaminlar, minerallar, tolalar va antioksidantlarni yetkazib, immunitetni mustahkamlaşga yordam beradi. Şuningdek, ratsionda tolaga boy mahsulotlarning uluşini oşiriş lozim. Tolalar hazm qiliş tizimini yaxşilaydi, qondagi şakar va xolesterol darajasini barqarorlaştiradi, uzoq vaqt töqlik hissini saqlab turadi.

Eng muhimi, ultra-qayta işlangan oziq-ovqatlar (UPF)ni imkon qadar çeklaş lozim. Bu mahsulotlar tarkibida köplab qöşimçalar, şakar, tuz va zararli yoğlar mavjud bölib, tolalar va oqsil esa kam. Ularni me’yordan ortiq iste’mol qiliş surunkali kasalliklar xavfini oşirişi mumkin. Şu bois, ultra-qayta işlangan mahsulotlarni ratsionda faqat me’yordan oşirmagan holda boşqa soğlom mahsulotlar bilan muvozanatli tarzda iste’mol qiliş zarur.