Ultra-qayta ishlangan mahsulotlar 12 turdagi kasallik xavfini oshiradi ­–The Lancet

So‘nggi yillarda odamlarning ovqatlanish tarzi keskin o‘zgardi. Tabiiy mahsulotlar o‘rnini arzon, tez tayyor bo‘ladigan, shu bilan bir qatorda, kuchli qayta ishlangan taomlar (UPF) egallab bormoqda. Xalqaro ekspertlarning global tadqiqoti aynan mana shu o‘zgarish inson salomatligi uchun jiddiy tahdidga aylanayotganini ko‘rsatmoqda.

Ultra-qayta ishlangan oziq-ovqatlar (UPF) – sanoatda ishlab chiqarilgan, tez pishadigan va tarkibida ko‘plab qo‘shimchalar mavjud bo‘lgan mahsulotlar hisoblanadi. Ularni uy sharoitida tayyorlab bo‘lmaydi. Bunday oziq-ovqatlar uzoq vaqt saqlanadi: emulgatorlar, konservantlar, bo‘yoqlar, shirinlashtiruvchilar, shuningdek, ko‘p miqdorda shakar, tuz va zararli yog‘larni o‘z ichiga oladi.

Chips, pishiriqlar, pechene, tort, muzqaymoq, gazli ichimliklar, meva sharbatlari, kofe, supermarket nonlari, shakar qo‘shilgan nonushta yormalari, tayyor sho‘rvalar, makaron va pitssa, sosiska va kolbasa ultra-qayta ishlangan mahsulotlar toifasiga kiradi. Shuningdek, tarkibida turli qo‘shimchalar mavjud bo‘lgan yogurtlar va chaqaloq sut aralashmalari ham UPF hisoblanadi.

The Lancet jurnalida chop etilgan sharhga ko‘ra, ultra-qayta ishlangan oziq-ovqatlar, ya’ni tarkibida uy oshxonasida uchramaydigan qo‘shimcha moddalari ko‘p bo‘lgan mahsulotlar semirishdan tortib depressiyagacha bo‘lgan 12 turdagi kasallik xavfini oshiradi. Bular orasida 2-tur diabet, yurak-qon tomir, buyrak kasalliklari, depressiya kabi xastaliklar bor. Tadqiqot 43 nafar olim tomonidan 104 ta uzoq muddatli ilmiy ish asosida tayyorlangan.

Dunyo ovqatlanish xaritasi o‘zgaryapti

NOVA tizimi (oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash darajasiga qarab toifalash)ni ishlab chiqqan braziliyalik professor Karlos Monteironing aytishicha, ultra-qayta ishlangan oziq-ovqatlar (UPF)larning keng tarqalishi butun dunyo ratsionini o‘zgartirib yuborgan.

“Yangi va tabiiy mahsulotlar kamaymoqda, ularning o‘rnini esa sanoat ishlab chiqaradigan, marketing orqali kuchli targ‘ib qilinadigan oziq-ovqatlar egallamoqda”, – deydi u.

Olimlarning fikricha, yirik korporatsiyalar katta foyda evaziga bunday mahsulotlar iste’molini oshirishga intilmoqda. Sidney universiteti tadqiqotchisi Filipp Beykerning ta’kidlashicha, vaziyat tamaki sanoati bilan kurashga o‘xshash darajadagi global choralar ko‘rilishini talab etadi.

UPF’lar nega xavfli?

Ilmiy izlanishlarda hali ultra-qayta ishlangan oziq-ovqatlarning (UPF) salomatlikka qanday ta’sir qilishi haqida yakuniy xulosalar e’lon qilinganicha yo‘q. Buning sababi shuki, odamlarning sog‘lig‘i juda ko‘p omillarga bog‘liq: hayot tarzi, jismoniy faolligi, daromadi va umumiy ovqatlanish odatlari ham muhim rol o‘ynaydi. Shu tufayli, faqat ultra-qayta ishlangan oziq-ovqatlarni iste’mol qilishni kasalliklarning asosiy omili deb bo‘lmaydi.

Biroq tadqiqotlarda ma’lum bo‘lishicha, ultra-qayta ishlangan mahsulotlarni ko‘p iste’mol qiladigan odamlar orasida ayrim sog‘liq muammolari xavfi oshgan. Ushbu mahsulotlar:

• Aksar hollarda shakar, tuz va to‘yingan yog‘larga boy, ya’ni organizmga ortiqcha kaloriya va zararli moddalarni yetkazadi;
• Tarkibida tolalar va oqsil kam bo‘ladi, bu esa hazm qilish, yurak sog‘ligi va umumiy immunitet uchun zararli;
• Ultra-qayta ishlangan oziq-ovqatlarni ko‘p iste’mol qiladigan odamlar orasida 2-tur diabet, yurak-qon tomir kasalliklari, buyrak yetishmovchiligi, depressiya va hatto erta o‘lim xavfi yuqoriroq bo‘lishi amaliyotda uchraydi.

Olimlar aytishicha, ultra-qayta ishlangan oziq-ovqatlar (UPF)) va kasalliklar orasida bog‘liqlik mavjud bo‘lsa-da, mazkur mahsulotlar to‘g‘ridan to‘g‘ri kasallik keltirib chiqaradi, degani xulosaga kelish noto‘g‘ri, ular faqat hastalik xavfini oshirishi mumkin.

Masalan, kimdir ultra-qayta ishlangan mahsulotlarni iste’mol qilib, muntazam jismoniy mashq bilan shug‘ullansa, sog‘lom ovqatlansa va stressni boshqara olsa, xavf kamayadi. Aksincha, kam harakat qiladigan yoki daromadi past odamlar UPF)ni ko‘proq iste’mol qilishi tufayli kasallik xavfi yuqorilash ehtimoli mavjud.

NOVA tizimi tanqid ostida

Tizim oziq-ovqatni faqat tarkibiga emas, sanoat tomonidan qancha qayta ishlangani va qo‘shimchalari (emulgatorlar, konservantlar, bo‘yoqlar, shirinlashtiruvchilar) mavjudligiga qarab baholaydi. Mazkur tizim oziq-ovqatni to‘rt guruhga bo‘ladi:

• Minimal qayta ishlangan mahsulotlar: tabiiy holatiga yaqin, ozgina ishlov berilgan (meva, sabzavot, tuxum);
• Qisman qayta ishlangan mahsulotlar: uzoqroq saqlash yoki tayyorlash uchun biroz ishlov berilgan (masalan, konservalangan sabzavot, pishloq);
• Sanoatda tayyorlangan mahsulotlar: bir nechta ingrediyentdan iborat, ammo ozuqaviy qiymati saqlanadi (non, nonushta yormalari);
• Ultra-qayta ishlangan oziq-ovqatlar (UPF): uy sharoitida tayyorlash qiyin bo‘lgan, tarkibida ko‘plab qo‘shimcha moddalar mavjud mahsulotlar (chips, gazli ichimliklar, tayyor sho‘rvalar, muzqaymoq).

Tanqidchilar NOVA tasnifi oziq-ovqatni faqat qayta ishlanganlik darajasiga qarab baholashini, ammo uning haqiqiy foydaliligini inobatga olmasligini ta’kidlaydi. Masalan, quyidagi mahsulotlar ham ultra-qayta ishlangan hisoblanadi:

• to‘liq donli non
• yogurtlar
• nonushta yormalari
• chaqaloqlar sut aralashmasi. Ammo ularning aksariyati ozuqaviy qiymati yuqori. Open universiteti professori, janov Kevin fikricha, ayrim UPF’lar xavfli bo‘lishi mumkin, ammo barchasini bu toifaga kiritib bo‘lmaydi.

UPF’lardan to‘liq voz kechish kerakmi?

Sog‘lom ovqatlanishning asosiy tamoyillari ratsionni muvozanatli qilishga qaratilgan. Buning uchun birinchi navbatda meva va sabzavotlarni ko‘proq iste’mol qilish muhim. Ular organizmga vitaminlar, minerallar, tolalar va antioksidantlarni yetkazib, immunitetni mustahkamlashga yordam beradi. Shuningdek, ratsionda tolaga boy mahsulotlarning ulushini oshirish lozim. Tolalar hazm qilish tizimini yaxshilaydi, qondagi shakar va xolesterol darajasini barqarorlashtiradi, uzoq vaqt to‘qlik hissini saqlab turadi.

Eng muhimi, ultra-qayta ishlangan oziq-ovqatlar (UPF)ni imkon qadar cheklash lozim. Bu mahsulotlar tarkibida ko‘plab qo‘shimchalar, shakar, tuz va zararli yog‘lar mavjud bo‘lib, tolalar va oqsil esa kam. Ularni me’yordan ortiq iste’mol qilish surunkali kasalliklar xavfini oshirishi mumkin. Shu bois, ultra-qayta ishlangan mahsulotlarni ratsionda faqat me’yordan oshirmagan holda boshqa sog‘lom mahsulotlar bilan muvozanatli tarzda iste’mol qilish zarur.