Vayronalardan tiklangan GeRMANIYa | SUBYEKTIV (1-qism)
|02:44 / 20.12.20259 96411 min
Millionlagan dunyo muhojirlarini bağriga siğdirayotgan Germaniya, dunyoning uçinçi iqtisodiyoti va eng köp söralgan mavzu. Uruşdan yengilgan bu davlat qanday qilib qisqa vaqtda hayotini önglab oldi-yu, ğolib sovet ittifoqi parçalanib ketdi? Biz davlat va fuqaro sifatida Olmoniyaning qaysi ijobiy jihatlarini özlaştirişimiz va tarixning qanday xatolaridan xulosa çiqarişimiz kerak? Berlin, Frankfurt, Myunxen kabi yirik şaharlarga borib örganilgan tahlillar... SUBYEKTIV bu safar Germaniyada. Bu sayohat haqidagi körsatuv emas, balki real voqeliklarga asoslangan ikki qismli hujjatli film.
UMIDSIZ GeRMANIYa
Ikkinçi jahon uruşidan keyin butunlay vayron bölgan mamlakat. 60 milliondan ortiq aholi işsiz, ularning har uçinçisi uysiz va kelajakka işonçsiz. Odamlarda Germaniya kelajagiga katta şubha bor edi. Bu davlat qisqa vaqtda öz iqtisodiy möjizasini yaratib, dunyoning uçinçi boy davlatiga aylanişini heç kim xayoliga ham keltirolmasdi. Öşa paytlar egasiz qolgan, öz taqdirini özi hal qila olmaydigan Germaniyaning keyingi hukmi boşqalar ixtiyorida qoldi.
Potsdam. Dunyoning yangi geosiyosiy hayoti Berlindan unça uzoq bölmagan bu mö’jaz şahardagi birgina kelişuv ortidan özgarib ketdi. Uruş tugaganidan ikki oy ötib, ğolib ittifoqçilar Yevropaning keyingi yarim asrlik tarixini belgilaşdi. Sobiq Ittifoq, AQŞ va Buyuk Britaniya davlat rahbarlari qatnaşgan Potsdam konferensiyasida Germaniya va Berlin şahri törtta hududga bölib olindi.
Şu bilan Potsdam bitimi Germaniya ustidan ğalabadan keyingi Yevropa xaritasini qayta çizgan, bir vaqtning özida “sovuq uruş” boşlanişining ramziga aylangan kelişuv ham edi. Keyinçalik AQŞ, Buyuk Britaniya, Fransiya sektorlari birlaşib, ulardan Federal Germaniya Respublikasi, sobiq ittifoq qöllovidagi Şarqiy davlatdan Germaniya Demokratik Respublikasi taşkil topdi.
Uruşdan keyin har ikki tarafda zavodlar vayron, inflatsiya yuqori, işsizlik kuçli, oziq-ovqat tanqis, iqtisodiy tizim izdan çiqqan. Ğarbda AQŞ moliyaviy qöllovidagi Marşall yordami bilan bozor iqtisodiyotiga ötildi. Xususiy mulk va raqobat yuzaga keldi, texnologik investitsiyalar va eksportga yönaltirilgan sanoat yölga qöyildi.
Sovet modeli ostidagi Şarqiy Germaniyada esa davlat Moskvaning qoş-qovoğiga qaragan rejali iqtisodda qoldi. Innovatsiya past, mehnatga layoqatli aholi – vraçlar, muhandis, olim, malakali işçilar Ğarbga qoçişga tuşişdi. Bular ham kamdek, 1950 yilda qörqinçli,xuddi KGBdek Ştazi xizmati taşkil topdi. Şarqiy Germaniyaning qora soyasi sifatida eslanadigan bu maxfiy politsiya qisqa vaqt içida Yevropadagi eng dahşatli maxsus xizmatga aylandi. Uning vazifasi öz xalqiga şubha közi bilan qaraş, har bir nafasni nazorat qiliş, insonlarni bir-biriga qarşi qayraşdan iborat edi.
Mavzuga oid
Hatto, Drezden arxivida Rossiyaning bugungi prezidenti Vladimir Putin rasmi va ism-şarifi tuşirilgan Ştazi guvohnomasi ham topilgan. Bu ma’lumot 2018 yillarda jahon matbuotida keng yoyilgan.
Putin 80-yillarda GDRning Drezden şahrida SSSR Davlat xavfsizlik qömitasi (KGB) ofitseri sifatida faoliyat yuritgan. Öşa paytlarda KGB va Ştazi Ğarbiy Germaniya bilan NATOga qarşi razvedka, agentlar jalb qiliş, axborot yiğiş işlarini birgalikda olib borişgan. Putin ham bu jarayonda iştirok etgani oçiq manbalarda keltiriladi. Guvohnoma unga Drezdendagi Ştazi idoralariga erkin kiriş huquqini bergan.
BeRLINNING IKKIGA BÖLINIB KeTIŞI
1961 yil, avgust oyining heç narsadan xabarsiz yana bir keçasi. Odamlar odatdagidek tun uyqusida. Öşa oqşom Berlin köçalarida minglab harbiylar şovqinsiz, ogohlantirişsiz, temir simlar tortişni boşladi. Beton bloklar bilan şaharni ikkiga bölib qöyişdi.
Berlin devori odamlarga şunçaki tösiq bölgan emas. U bilan millat, oila, iş, hayot, orzu, yöl, hatto metro poyezdlarining bekatlari ham bölindi. Öşa keçadan boşlab har bir xonadonda ikkiga bölingan tarix yozila boşladi.
Devor şarqliklarning orzu-maqsadlariga jismoniy tösiq böla oldi xolos. Ular tomonidan har kuni FRGga qoçiş rejalari tuzilardi. Eng puxtalaridan eng ahmoqonalarigaça sinab körilardi. Omadi kelganlar uddasidan çiqardi. Eplolmaganlar yo otilardi, yoki qölga tuşganlarni xoin sifatidagi dahşatli qiynoqlar kutardi.
Ikki Germaniya örtasidagi farqlar faqatgina sanoatlaşuv, aholi daromadi va fikrlaşida emas, hattoki şaharning ikki xil yoritilişidan ham ajralib turgan. NASA’ning 2012 yili kosmosdan olgan suratlarida Şarqiy Berlin sariq va Ğarbiy Berlin oqiş çiroqlardan foydalangani yaqqol körinadi.
Ğarbda odamlar Mercedes, BMW, Volkswagen kabi maşinalarni tanlab minayotgan bir vaqtda, Şarqiy Germaniya aholisi kartonga öxşagan, mototsikl motorli, juda baland ovoz va aççiq tutun çiqaradigan Trabant avtomaşinasini minişardi. Uni maşina emas, katta oilaviy mototsikl deb hazil ta’riflaşgan.
Uning yagona afzalligi arzonligida bölgan. Ha, u qimmat bölmagan. Oddiy GDRlik işçi Trabantni sotib ololgan. Ammo muammo unga bölgan navbatda edi. Trabbiga tölov qilgan xaridor navbatini 10 yillab kutgan. Bolasi çaqaloqligida tölov qilganlar farzandi 2-3-sinfga yetganda maşinali bölişardi.
BeRLIN DeVORINING QULAŞI
1989 yil 9 noyabr. 28 yil oldin abadiy deb qurilgan Berlin devori juda kulgili va kutilmagan sabab bilan buziladigan kun.Şarqiy Germaniyada odamlar işsizlikdan, senzuradan, erkinlik yöqligidan çarçagan. Har kuni yuzlab şarqiy nemislar Vengriya yoki Çexoslovakiya orqali Ğarbga qoçişardi. SSSRda ham iqtisodiy tanazzul, oziq-ovqat inqirozi, davlat xarajatlarining köpayişi kuzatilayotgan davr. Ya’ni Sobiq ittifoq parçalanib ketiş arafasida özi bilan özi ovora. Öşa kuni keçqurun Berlin devorining taqdirini hal qilgan matbuot anjumani bölib ötdi.
GDR Markaziy Qömitasining matbuot kotibi Şabovskiy qatnaşgan yiğilişda uning oldiga yangi farmon matnini berişadi. Farmonda Şarqiy Germaniya fuqarolari endi ma’lum tartibda Ğarbga çiqiş uçun murojaat qilişi mumkinligi yozilgan edi. Şabovskiy hali özi tanişib çiqmagan hujjatni qisqagina e’lon qiladi. Jurnalistlardan biri bu yangi qoidalar qaçondan kuçga kirişini söraydi. Şabovskiy esa tasodifan: “Tuşunişimça, hoziroq, keçiktirmasdan”, deb tarixni özgartiradigan javobni beradi.
Bu voqelik televizion efirda jonli uzatildi. Odamlar: “Demak, devor oçildi!” deb tuşunişdi va minglab şarqiy berlinliklar tungi soat 10 larda 28 yillik ayriliq devoriga qarab yugurişdi. Çegarada askarlar ham ularga tösqinlik qilmadi. Çunki ularga ham yuqoridan heç qanday buyruq berilmagandi. Çegaraçilar nima qilişni bilmay, şlagbaumni oçib berişdi. Bir kunda qurilgan devor heç qanday uruşsiz, bir oğiz aytilgan siyosiy xato va xalqning irodasi bilan yana bir kunda buzilib, ikki Germaniya yagona davlatga aylandi. Bundan heç qança vaqt ötmay, GDR ham, Ştazi ham tugatilib, FRG Konstitutsiyasidagi birlaşuv amalga oşdi.
DUNYoDA YaGONA AVTOBANLAR
Germaniyaga kelib, avtobanlar, ya’ni biz bilgan avtomagistrallar haqida gapirmaslik eng katta xato böladi. Nemis avtobanlarining odatiy magistrallardan farqi uning tezlik çeklovlari yöqligida! Avtobanlar yuqori yuklamaga moslangan, ikki va uç qatlamli mustahkamlikka ega, qiş-yoz haroratlariga çidamli. Ular şunçalik köpki, jami magistrallarni bir çiziqqa qöysak, uzunligi Germaniya çegaralarini 3,5 marta aylanib çiqişga yoki Yer şari ekvatorining 1/3 qismigaça borişga yetadi.
Germaniyada haydovçilik guvohnomasini oliş jarayoni juda qiyin va qimmat. Sifatli avtobanlar va malakali haydovçilar tandemi yöldagi transport hodisalari sonini ham keskin qisqartirgan. Çeksiz tezlik bölsa ham, bu magistrallardagi xavfsizlik darajasi juda yuqori. Ölimlar soni Rossiyadan 5 baravarga, AQŞdan esa uç baravarga kamroq. Avtobanlarning hammayoğida ham tezlik çeklanmagan emas. Butun Germaniya magistrallarining uçdan bir qismidagina şunday yurişingiz mumkin. Şunda ham soatiga 130 kmgaça yuriş tavsiya qilinadi. Qolgan hududlarda 80-100-120 km/soat tezlik çeklovlari bor. Avtobanlar Germaniya muhandisligi, madaniyati va tartibining ramzi hisoblanadi. Nemislar ham bu bilan faxrlanişadi.
GeRMANIYaDA POYeZDLAR KeÇIKADI
Bu dunyoning temiryöl tarmoqlari xaritasi. Yevropada qançalik tiğiz bölsa, Osiyoda şunçalik tarqoq. Hindiston va Şarqiy Osiyoni hisobga olmaganda, albatta. Yevropaning eng ziç va eng faol temir yöl tarmoğiga ega davlatlardan biri esa Germaniya. Uzunligi böyiça Yevropada top-3 likda, gavjumligi va ziçligiga köra 1-örinda. Kuniga 20 000 dan ortiq poyezd harakatlanadi.
Agar Germaniya temir yöllarini ketma-ket yoysak, Berlin–Tokio masofasini ikki marta yoki Yer meridianining 95 foizini aylanib çiqiş mumkin. Bu körsatkiçlari bilan u Yevropada mutlaq rekordçi. AQŞ avtomobillar davlati bölsa, Germaniya temiryöl-madaniyatli davlat. Germaniyaliklar esa Yevropadagi eng köp “poyezdga çiqdim” deyuvçi xalq.
Şunday körsatkiçlariga qaramay, Germaniyada poyezdlar tez-tez keçikadi. Rasmiy ma’lumotlarda uzoq masofali poyezdlarning yarmidan köpi öz vaqtida kelmasligi aytiladi. Töğri eşitdingiz. Nemisça hisob-kitobni dunyoga örnak qila olgan bu davlatda poyezdlarga umuman işonib bölmaydi. Nemislar uçun bu oddiy hol. Ular rejalarini poyezdlar harakatiga qarab tuzişmaydi yoki zaxira vaqt bilan hisoblaşadi. Mana sizga paradoks!
QASRLAR MAMLAKATI
Bavariyada men borişni xohlagan joy – Noyşvanştayn qasri edi va bu orzu amalga oşdi. Kutilmaganda yoğib, birpasda hammayoqda burkangan qor esa ertaknamo manzaraga yanada romantik qiyofa qöşib yubordi.
“Disney”ning maşhur “Uyqudagi gözal” multfilmidagi qasr dizayni aynan şundan ilhomlanib olingan va keyinçalik Disneylendning logotipiga köçirilgan. Bizning “Mejik siti”miz esa “Disney”dan ilhomlanilganini hisobga olsak, bu qasr bizga ham begona emas. Uni ayrimlar “Sohibjamol va Mahluq”ning qasri ham deyişadi. Disney logotipi töliq Noyşvanştaynning nusxasi emas. Uning mukammallaştirilgan fantaziya natijasi aslida.
Germaniyaning har bir toğ etagida, har bir daryo böyida, örta asrlarning şivir-şivirini saqlab qolgan saroylar köp. 25 mingdan ortiq qasr va qamalxonalari bor bölgan Germaniya “Qasrlar mamlakati” ham deyiladi. Ularning har birini körganda özingizni haybat, tarix va afsonalarda yaşayotgandek his qilasiz.
Qolgan ma’lumotlarni Germaniyadan tayyorlangan ikki qismli körsatuvlarimiz orqali tomoşa qilişingiz mumkin. Biz vaqtingizni qadrlaymiz va uni foydali narsalarga sarflaşingizni xohlaymiz.
Ssenariy muallifi va boşlovçi Sardorbek Usmoniy Hammuallif Ibrohim Samadov Videotasvirçi va montaj ustasi Muhammadjon Ğaniyev
