Hukumatning Jahon savdo taşkilotiga a’zo böliş borasida qöyayotgan dadil qadamlari tuşunarli – keçikyapmiz. Biroq jamoatçilik orasida bu jarayonning oqibatlari borasida turliça qaraşlar yangraşi davom etmoqda: kimdir buni narxlar tuşişi va farovonlik manbayi sifatida körsa, boşqalar mahalliy işlab çiqarişning inqirozi sifatida baholamoqda.
Sun’iy intellekt çizgan suratSun’iy intellekt çizgan surat
Ayniqsa, bugungi global savdo muhiti, geosiyosiy qarama-qarşiliklar, proteksionizmning kuçayişi va savdo zanjirlaridagi uzilişlar fonida uşbu qarorning iqtisodiy oqibatlari jamoatçilikda qöşimça va haqli xavotirlarni keltirib çiqarmoqda.
Sehrli tayoqça emas, “sportzal”
JSTga a’zolik muammolarni birdaniga hal qiluvçi "sehrli tayoqça"mi yoki oğir, ammo soğlomlaştiriş uçun zarur bölgan "sport zali"mi? Uşbu maqolada iqtisodiy mantiqqa tayangan holda kutilayotgan özgarişlarni tahlil qilamiz.
JSTga a’zolikning eng birlamçi va fundamental foydasi – tariflarning pasayişi emas, balki institutsional barqarorlik.
Iqtisodiyotda, Duglas Nort (Nobel mukofoti laureati) ta’biri bilan aytganda, "öyin qoidalari"ning aniq va özgarmas bölişi – eksportçilar va xorijiy investorlarni jalb qiliş uçun va teng muhitda astoydil mehnat qiliş uçun eng muhim omildir.
Natijada Özbekiston:
Örta va uzoq muddatga bozor muhiti başorat qilinadigan savdo maydoniga aylanadi. Ma’lumki, JST doirasida savdo siyosati xalqaro huquqiy normalar bilan tartibga solinadi. Bu bir keçada hukumatning importni taqiqlaş yoki eksportga sun’iy tösiq qöyiş (masalan, proteksionistik maqsadlarda) imkoniyati çeklanişini anglatadi. Eksportçilar va xorijiy investorlar uçun bu risk premiyasining pasayişini kafolatlaydi va ijobiy biznes oqimini kuçaytiradi.
Teng huquqli iştirokçiga aylanadi. Hozirda Özbekiston jahon savdosida "qoida qabul qiluvçi" (rule-taker) rolida. A’zolikdan söng esa, mamlakat global savdo muzokaralarida öz örindiğiga va ovoziga ega bölib, "qoida yaratuvçi" (rule-maker) sifatida ham iştirok etiş imkoniyatiga ega böladi. Bu jihatdan JSTga a’zolik Özbekistonning xalqaro savdo maydonidagi mavqeyini kuçaytiradi.
Respublika hududida sanoat uçun muhim bölgan uskunalar, ehtiyot qismlar, xomaşyo va qadoqlaş materiallari narxining pasayişiga erişiladi. Xalqaro valuta jamğarmasi tadqiqotlariga köra, oraliq mahsulotlar importidagi tösiqlarning kamayişi işlab çiqariş samaradorligini oşirişda muhim rol öynaydi. Uşbu jarayon bevosita va darhol sezilmasligi mumkin, biroq örta muddatda raqobat kuçayişi orqali iste’molçilar uçun ham ijobiy ta’sir körsatadi.
Ammo JSTga kiriş hamma uçun "bayram" emas. Iqtisodiyotda Jozef Şumpeter aytgan "yaratuvçi buzğunçilik" (creative destruction) jarayoni qisqa muddatlarda röy berişi mumkin.
Mavzuga oid
Kimga yomon?
Qiyinçiliklarga töxtalamiz:
Yillar davomida davlat himoyasi, imtiyozli kreditlar va bojxona tösiqlari ortida jon saqlagan, raqobatga bardoşsiz korxonalar bozor qonunlari bilan yuzlaşadi. Ular yo texnologik qayta jihozlanişi yoki bozorni tark etişi kerak böladi. Bu esa, öz navbatida, qisqa muddatda ayrim korxonalar va iş örinlari uçun muammolar keltirib çiqarişi mumkin. Şuning uçun sanoatni moslaştiriş va texnologik modernizatsiya siyosatini hozirdan boşlaş alohida ahamiyat kasb etadi.
JST qoidalari davlatlarning importni keskin çeklaş yoki ayrim sohalarga tanlab imtiyoz beriş imkoniyatlarini ham çeklaydi. Natijada savdo siyosati, yuqorida ta’kidlanganidek, yanada tizimli va barqaror böladi; qisqa muddatli operativ "qölda boşqariş" usullaridan foydalaniş qiyinlaşadi.
Oçiq iqtisodiyot global inqirozlarga ta’sirçanlikni oşiradi. Global ta’minot zanjiridagi uzilişlar yoki jahon bozoridagi narx tebranişlari Özbekiston içki bozoriga tezroq ta’sir ötkazadi. Oddiy til bilan aytganda, agar dunyo iqtisodiyoti "aksirsa", a’zo mahalliy iqtisodiyotlar "şamollaşni tez yuqtirib" oladi. JST öz a’zolarini inflatsiya, ta’minot zanjiri uzilişidan yoki yuk taşiş tartibsizligidan himoya qilmaydi.
Şu yösinda davom etgan holda, köpçilikni qiziqtirgan asosiy savol – "Narxlar qaçon va qançaga tuşadi?"ga ötsak. Iqtisodiy nazariya va JST allaqaçon qöşilgan qöşni davlatlar – Qozoğiston (2015 yil), Qirğiziston (1998 yil) va Tojikiston (2013 yil) tajribasiga asoslanib, quyidagi prognozlarni ilgari suriş mumkin. Eslatib ötamiz, JST çegirma beradigan vauçer emas.
Nimalar arzonlaşadi?
Maişiy texnika va elektronika arzonlaşadi, kutilayotgan pasayiş – 3-10 foiz. JSTning "Axborot texnologiyalari töğrisidagi bitimi" (ITA) köplab texnologik mahsulotlarga nol stavkali bojlarni rağbatlantiradi. Şunday ekan, smartfonlar, noutbuklar va kompyuter qismlari narxidagi pasayiş nafaqat bojxona tölovlari, balki tranzaksion xarajatlarning qisqarişi hisobiga ham yuz beradi.
Kiyim-keçak va tekstil mahsulotlari ham arzonlaşadi, kutilayotgan pasayiş – 5-12 foiz. Hozirgi kunda import qilinadigan kiyim-keçaklarga nisbatan yuqori bojlar mavjudligi özbek bozoriga global brendlarning töğridan töğri kirib kelişini çeklab, "kulrang import"ga zamin yaratgan. Bojxona tariflarining pasayişi va logistika zanjirining optimallaşuvi hisobiga import kiyim-keçak segmentida 12 foizgaça arzonlaşiş kuzatilişi ehtimolligi yuqori prognozdir.
Avtomobil bozori ham liberallaşadi, örta muddatda narxlar 10-25 foizgaça pasayişi mumkin. Avtosanoatdagi proteksionizm darajasi pasayişi muqarrar, ammo bu jarayon "şok terapiyasi" usulida emas, balki bosqiçma bosqiç amalga oşiriladi. JST qoidalariga köra, import bojlaridan taşqari, diskriminatsion xarakterdagi boşqa yiğimlar (masalan, utilizatsiya yiğimining faqat importçilar uçun yuqoriligi) qayta körib çiqilişi kerak böladi. Agar utilizatsiya yiğimi va bojlar umumiy hisobda pasaytirilsa, 3-5 yillik istiqbolda xorijiy avtomobillar narxi arzonlaşişi kutilmoqda. Bu mahalliy işlab çiqaruvçilarni öz tannarxini optimallaştirişga yoki model qatorini yangilaşga majbur qiladi.
Nima qimmatlaşişi mumkin?
Energiya resurslari (elektr energiyasi, gaz) narxlari oşişi mumkin. JST nafaqat tariflarni, balki eksportga yönaltirilgan sanoat mahsulotlarini va umuman işlab çiqaruvçilar uçun beriladigan subsidiyalarni ham nazorat qiladi. Bu esa elektr energiyasi va gaz sohalariga beriladigan subsidiyalar qisqarişiga, öz navbatida ularning tannarxi bozor darajasiga yaqinlaşişiga olib keladi. Bu borada islohotlar allaqaçon boşlangan, şuning uçun bu unçalik qörqinçli emas va yaqin kelajakda narx oşişlari boşqa kuzatilmaligi mumkin.
Ba’zi turdagi dori-darmonlar ham biroz qimmatlaşişi mumkin. Intellektual mulk huquqlarining (TRIPS) qat’iy himoya qilinişi ba’zi jyenerik dori vositalarining (asl nusxaning arzon analoglari) bozorga kirişini qiyinlaştirişi yoki litsenziya tölovlari hisobiga narxini oşirişi mumkin.
Umuman olganda, ayrim mahalliy mahsulotlarning (qisqa muddatli) xalqaro standartlarga ötişi vaqt va xarajat talab qiladi. Şuning uçun, vaqtinçalik umumiy narx bosimi kuzatilişi mumkin.
Xulosa
Xulosa şuki, JSTga a’zolik Özbekiston uçun na sehrli tayoq, na mutlaq xavfdir. Bu iqtisodiy intizom, raqobat va institutsional islohotlarni talab qiladigan murakkab, lekin Özbekiston uçun zaruriy jarayon. Örta va uzoq muddatda ijobiy natijalar berişi uçun JSTga a’zolik sanoat siyosati, ijtimoiy-iqtisodiy himoya va makroiqtisodiy barqarorlik çoralarini uyğunlaştirgan holda amalga oşirilişi lozim.
JST sport zaliga a’zolikka öxşaydi – birinçi kunidayoq muşaklaringiz şişmaydi. Maşğulotlar boşida tanangiz oğriydi, zöriqadi. Ammo rejimga kirsangiz, islohotlar öz ijobiy natijalarini bera boşlaydi.
Yana bir muhim jihat, agar Özbekiston "sport zali" qoidalariga töliq amal qilsa-yu, boşqa bir a’zo davlat Özbekiston eksportiga nisbatan nohaq, kamsituvçi tösiqlar qöysa nima böladi? Yoki aksinça, Özbekiston a’zolikdan keyin ham ortiqça subsidiyalarni saqlab qolsa yoki tariflarni sun’iy ravişda yuqori uşlab tursa, qisqaça aytganda "uy vazifasini" töliq bajarmasa-çi?
Real geosiyosatda, hatto eng yirik iqtisodiyotlar ham ba’zan proteksionistik kayfiyatga berilib, qoidalarni çetlab ötişga urinadilar (bunga hozirgi yirik savdo uruşlari yaqqol misol). Bunday hollarda afsuski narxlar tuşişi, raqobat kuçayişi kabi ijobiy iqtisodiy özgarişlar amalga oşmasligi mumkin.
Qayd etiş kerakki, JST öz "politsiyasi"ga yoki a’zolarni töğridan töğri jarimaga tortiş, jazolaş vakolatiga ega emas. A’zolikdan butunlay çiqarib yuboriş holati esa taşkilot tarixida kuzatilmagan. Munozarali hollarda JSTning özida Nizolarni hal qiluvçi Appelyatsiya kengaşi mavjud bölib, u jahon savdosining öziga xos "oliy sudi" sifatida xizmat qiladi. Agar biror a’zo davlat öz huquqlari buzilganini uşbu organ oldida isbotlay olsa, JST Apellyatsiya kengaşi öşa qoidabuzar davlatga nisbatan qarşi çoralar körişga, masalan, ulardan kelayotgan importga vaqtinça yuqori bojlar joriy etişga rasman ruxsat beradi.
Bu tizim mukammal bölmasa-da, hozirgi kunda global savdo tizimidagi tartibsizlikni tiyib turuvçi, davlatlarning jahon hamjamiyati oldidagi nufuzini belgilab beruvçi asosiy huquqiy vostilardan biri hisbolanadi.
Şuhrat Yaraşov,
Avstraliyaning Adelaida universiteti,
iqtisodiyot yönalişi doktoranti
