Yil yakunlari: Tramp qaytdi, Eron va Isroil uruşdi, Mask – «çinovnik»
|21:57 / 31.12.202512 55026 min
Assalomu alaykum, azizlar. Bugun 31 dekabr. Yana bir kalendar yili ortda qolyapti. Bu yil, afsuski, uruşlar, xunrezliklar va asosan yomon xabarlar bilan yodda qoldi.
Amerikada Tramp prezidentlikka qaytdi, Ğazoda minglab tinç aholini öldirgan uruş tugadi, Ukrainadagi uruş esa hamon davom etmoqda. Oq uyda tarixda kuzatilmagan janjal böldi, dollarga işonç pasayib, oltin eng işonçli xazinaga aylandi. Isroil va Eron 50 yillik duşmanlik tarixida ilk marta uruşdi, nomiga bölsa ham. Quyida 2025 yil davomida dunyoda sodir bölgan eng muhim voqealarni eslaymiz.
Tramp qaytdi
20 yanvar kuni Donald Tramp AQŞ prezidentiga qaytdi. Respublikaçilar yetakçisi orada demokrat Baydenga yutqazib, mojaroli tarzda prezidentlikdan ketgandi. Lekin Bayden davrida mamlakat jiddiy muammolarga öralaşib qoldi: armiya Afğonistondan çiqib ketdi, Ukrainada va Ğazoda uruş boşlandi.
Yetmaganiga Baydenda qarilik alomatlari yaqqol sezilib qoldi. CNN studiyasida ötgan jonli efirdagi teledebatda Tramp Baydenga hal qiluvçi zarbani berdi: Bayden jonli efirda aljirab qoldi, Tramp esa raqibining muvaffaqiyatsizligi fonida debatdan qahramon bölib çiqib ketdi.
Töğrisi, 2024 yil yozida Trampni Pensilvaniyada öldirmoqçi bölişgan va öq uning quloğini silab ötgandayoq AQŞ prezidentlik saylovi natijasi hal bölib ulgurgandi. Öşa ustunligini saqlab qolgan Trampga saylovda Kamala Harris heç qanday qarşilik qila olmadi. Şu tariqa AQŞ tarixidagi eng unikal prezident sifatida yana Oq uyga qaytdi.
Trampning qaytişiga bejizga urğu bermayapmiz, çunki Amerika dunyodagi eng katta, eng qudratli davlat. Bu yerda hukumat özgarişi dunyoning har bir fuqarosiga ta’sir qiladi. Trampning qaytişi dunyo siyosatining oyoğini osmonda qildi. Bu eng avvalo Ukrainadagi uruşda sezildi. Kiyev birdaniga Vaşington harbiy yordamidan uzildi. AQŞ hatto yevropaliklarga Ukrainaga Amerika qurollarini berişni taqiqladi, hozirgaça bu çeklov amalda, NATO davlatlari Kiyevga oz miqdorda qurol bera olişyapti xolos, öz pullariga bölsa-da. Tramp saylovoldi kampaniyasi vaqtida uruşni bir kunda tugataman deb aytib yurgandi. Lekin bu kutilganidek blef bölib çiqdi.
Tramp uruşni tugatiş uçun juda radikal pozitsiya tanlab, uni boşlaşda Bayden va Zelenskiyni aybladi. Keyinroq röyxatga Putinni ham qöşdi. Lekin qarasa yoppasiga hammani ayblab natijaga erişib bölmas ekan. Şunda endi asosiy aybdor sifatida Ukrainani körsatib, Kiyevga bosim qila boşladi.
Mavzuga oid
Hozirgaça Tramp Rossiyaga qarşi aytarli heç nima qilmadi, ikkita neft kompaniyasiga sanksiya qölladi, tamom. Muzokaralarda ham Tramp oçiqçasiga Rossiya tomonda ekani sezilib qolyapti, u köp marta Rossiya kuçli ekani, ğalaba qozonişini aytdi, Putinni maqtab keldi.
Tramp oçiqçasiga NATOdagi boşqa davlatlarni himoya qilmasligini bildirdi. Yevropani muammo deb ataşga odatlandi, oqibatda qit’adagilar kamida 4 yilga asosiy ittifoqçilarini yöqotganini tuşunib yetdi.
Içki siyosatda ham Trampning işlari yurişyapti deyiş qiyin. U saylov kampaniyasida Amerika tarixidagi eng katta deportatsiyani amalga oşiraman degandi, lekin buni uddalay olmadi, migrantlarni quviş Bayden davridagidan biroz köpaydi xolos. Lekin Amerikaga noqonuniy, çegarani buzib kiriş holatlari çindan kamaydi. Mamlakat çegaralarida tartib kuçaydi, ayniqsa janubiy çegaralarda. Yil yakuniga kelib Tramp Amerikada qonuniy işlaş huquqini beradigan Green card lotereyasini ham töxtatib qöydi. Endi loyiha Tramp prezidentligi yakunigaça tiklanişiga umid qiliş qiyin. Migratsiya masalasida keyingi yil Tramp ma’muriyati uçun sinovli böladi. Çunki mamlakatda futbol böyiça jahon çempionati ötkaziladi. Butun dunyoda futbol bahonasida Amerikaga borib, keyin ğoyib bölişni közlayotganlar juda köp.
Ilon Mask – «çinovnik»
Yilning eng muhim voqealaridan biri Ilon Mask siyosatga kirib keyin haydalib ketişga ham ulgurgani böldi. Dunyoning eng boy odami, şubhasiz, zamonamizning eng daho insonlaridan biri bölgan Mask Ukrainada uruş boşlanganidan keyin kutilmaganda siyosatga qiziqib qoldi. U oldin ham siyosiy voqealarga munosabat bildirardi, lekin aynan uruş Maskda siyosatçi böliş istagini oşirdi.
Avvaliga uning Starling terminallari ukrain askarlari uçun eng işonçli internet ta’minotçisiga aylandi, lekin Ukraina frontda odimlay boşlaganda negadir Mask Starlink’ni ular uçun uzib qöydi. Şundan keyin Mask asta-sekin Rossiya manziliga iliq sözlar bildirib, Bayden siyosatiga muxolifga aylanib bordi. Tramp prezidentlikka nomzod bölgaç, Mask oçiqçasiga siyosat bilan şuğullana boşladi.
Vaziyat şunçalikka bordiki, Mask prezidentlik saylovi arafasida va Trampning ğalabasidan keyin uning Floridadagi qarorgohida yaşay boşladi. Trampning saylov kampaniyasi uçun juda katta pul sarflagan Mask AQŞ prezidentining eng yaqin maslahatçisiga aylandi.
Prezidentlikka kirişganidan keyin Tramp Maskka Oq uyda butun boşli lavozim berdi. Maskning departamentiga DOGE deb nom ham berişdi. Department of Government Efficiency, ya’ni hukumat samaradorligi boşqarmasi. Mask Trampni budjet xarajatlari juda katta ekani, uni qisqartiriş lozimligiga işontira olgandi, şu bois Maskning gardaniga dunyodagi xarajati eng katta bölgan AQŞ hukumati xarjlarini kamaytiriş vazifasi yuklatildi.
Mask Trampga Oq uydagi mulozimlarni tanlaşda yordamçi böldi, uni Oq uyning xöjayini deb atay boşlaşdi. Odamlar Maskning öğli Oq uydagi prezident kabinetida burnini kovlab ötirganini ham körişdi. Mulozimga aylangan Mask Kanada boş vaziri Tryudoni qizaloq deb masxara qildi, Ukrainaga nisbatan Rossiyaga xuş keladigan gaplarni ayta boşladi.
Va ajoyib kunlarning birida Tramp va Mask yangi qonun doirasida kelişolmay qolişdi. Mask bu qonun davlat xarajatlarini oşirişi, qilgan mehnatlari bir pul bölişini aytib, Trampni oçiqçasiga tanqid qildi. Tramp esa çopon operatsiyasi ötkazib, Maskka Oq uyning oltin kalitini sovğa qildi-da, işdan böşatdi. Qöpol qilib aytganda ikki qöçqorning kallasi bir qozonda qaynamadi.
Maskning siyosatdan ketgani insoniyat uçun foydali böldi. Daho Ilon yana ilm-fanga, özining ta’biri bilan aytganda zavodga qaytdi-da, foydali işlar bilan şuğullana boşladi. Sun’iy intellektga katta sarmoya kiritdi, Marsga çiqiş loyihasiga zör berdi. Bir söz bilan aytganda insoniyatga foyda beradigan pozitsiyaga qaytdi.
Oq uyda mojaro
Tramp prezidentlikka kirişib, Oq uyga şakarsiz kola çaqiradigan tugmani qaytarganidan keyin tezda Ukrainadagi uruşni tugatişga kirişdi. Yuqorida aytganimizdek, özidan boşqa hammani aybdor qilib körsatiş tryuki öxşamaganidan keyin bir tomonga – Ukrainaga bosim qiliş yöliga ötdi. Tramp Ukrainani yoqtirmasligi tabiiy, çunki oldingi muddatida aynan Zelenskiy bilan suhbatda unga bosim qilgani ortidan impiçment olişiga sal qolgandi. Xullas, Tramp Oq uyga qaytişi bilan Kiyevga bosim ötkazişni boşladi. 28 fevral kuni Zelenskiyni Oq uyga taklif qildi. Amerika diplomatik odatiga köra, ikki prezident uçraşuvi jurnalistlar iştirokidagi savol-javob bilan boşlandi. Va ana şu vaqt köz körib quloq eşitmagan voqea sodir böldi.
Ukraina prezidenti Zelenskiy Oq uyda, Amerika prezidentlarining iş xonasi bölgan Oval kabinetda AQŞ prezidenti Donald Tramp bilan janjallaşib ketdi. Heç qanday börttirişsiz janjal böldi, ikki prezident bir-biriga ovozini kötarib baqirdi va bu tarixiy voqea butun dunyodan taklif etilgan jurnalistlar köz öngida sodir böldi, barçasi videoga olindi va butun dunyo tarixdagi eng noodatiy diplomatik janjalni amalda jonli efirda tomoşa qildi.
Janjal boşlanişida AQŞ vitse-prezidenti Jyey Di Vens «jonbozlik körsatdi». U bir neça marta Zelenskiydan minnatdor bölişini talab qildi, vaholanki, Ukraina prezidenti nutqini Donald Trampga rahmat aytişdan boşlagandi. Bundan taşqari, Vens ikki prezidentning suhbatiga aralaşişi ham odobsizlik böldi, çunki unda bunday vakolat yöq edi. Aynan Vensning suhbatga aralaşişidan keyin janjal boşlanib ketdi.
Suhbat davomida Tramp Rossiyaning iddaolarini takrorlagani Zelenskiyga oçiqçasiga yoqmadi. Tramp «Amerikaning yordamisiz uruş ikki haftaga bormasdi», deganida Zelenskiy juda keskin javob berdi. «Uç kunda tugardi, buni Putindan eşitganman», dedi Ukraina prezidenti Rossiyadagi maşhur «Kiyev za tri dnya» iborasiga işora qilib.
Tramp bu gapni kamsitiş deb qabul qildi-da, Zelenskiyni jyerkib taşladi. «Siz bu gapingiz bilan Amerikaga hurmatsizlik qilyapsiz», dedi.
Tramp va Zelenskiy örtasidagi janjal şubhasiz tarixga kirdi. Albatta, ikki davlat prezidenti hammaning köz öngida bunaqa janjallaşib ketişi bir qaraşda odobsizlikdek körinişi mumkin, lekin prezidentlardan biri mustaqilligini boy berişdek xavf yoqasiga kelib qolgan davlat lideri ekanini esdan çiqarmaslik kerak. Öşa uçraşuvgaça qaysidir davlat yetakçisi jurnalistlar iştirokidagi uçraşuvda Amerika prezidentiga ovozini kötarişi, uning gapini troll qilişi mumkinligini tasavvur qila olmasdi. Axir Oq uyda qaysidir davlat prezidenti mehmon bölsa, asosan mezbon prezident gapiradi, ayniqsa Tramp kimgadir mikrofon berişi qiyin masala. Lekin Zelenskiy butun dunyo köz öngida bu stereotipni parçalab taşladi, Amerika prezidentiga uning işçi kabinetida turib sen notöğri gapiryapsan, mamlakatimiz taqdirini sen yemas, biz özimiz hal qilamiz, dedi. Biroz mubolağaga jazm qiladigan bölsak, buning nomini diplomatik tarsaki deyişadi.
«Örgimçak töri» operatsiyasi
1 iyun kuni Ukraina tört yillik uruş davomidagi eng şov-şuvli operatsiyani amalga oşirdi. Ukraina xavfsizlik xizmati SBU ötkazgan operatsiya davomida harbiylar Rossiyadagi törtta aerodromda joylaşgan kamida 41 ta harbiy samolyotlar uçişga yaroqsiz holatga keltirildi. Ulardan aksari töliq yöq qilindi. Yana oddiy samolyotlar emas, strategik bombardimonçilar, Ukraina şaharlarini bombalaşda foydalaniladigan qiruvçi samolyotlar. Xususan, Tu-95, Tu-22, A-50 uçoqlari.
Hujum uçun ukrainlar oddiy qölbola FPV-dronlardan foydalangan. Dronlar Rossiya içiga yuk maşinalari yordamida olib kirilgan. Haydovçilar yuk maşinalarini kerakli joyga bildirmay qöyib ketgaç, qolganini SBU masofadan turib boşqaradi. Yuk maşinalari usti ham masofadan turib oçilib dronlar havoga kötariladi va birin-ketin qimmat rus samolyotlarini yöq qila boşlaydi. Bu Ikkinçi jahon uruşidan keyin Rossiya içkarisidagi harbiy obektlarga amalga oşirilgan eng yirik taşqi hujum böldi.
Ukrainlar «Pautina» deb nom bergan operatsiya axborot maydonida Rossiyaga jiddiy zarba böldi. Bundan taşqari, zamonaviy uruşda eski stereotiplar işlamasligi, diversiya ham masofadan turib boşqariladigan operatsiyaga aylanib ketganini körsatdi. Özi Ukrainadagi töqnaşuv butun dunyoda uruş haqida tuşunçalar eskirgani, tanklar, oğir texnikalar asri ötganini körsatdi. Zamonaviy texnikalar, arzon dronlar uruşning eng muhim quroliga aylandi.
Eron va Isroil uruşi
Özi 2025 yil uruşlar yili böldi. Va biz ham çetda qolmaylik deb 50 yildan beri bayonotlarda va bilvosita uruşib kelgan Eron hamda Isroil borey deb uruşni boşlab yuborişdi. Albatta, 13 iyunda boşlangan 20 kunlik raketa otib qoçişni uruş deyiş tört yildan buyon Yevropa şarqida uruşayotgan Ukraina va Rossiya armiyasi harbiylariga nisbatan hurmatsizlik böladi, lekin baribir 50 yillik duşmanlik tarixida ikki davlat ilk marta töğridan töğri bir-biriga raketa otdi.
20 kun davom etgan uruşda birinçi zarbani Isroil berdi. Töğrisini aytiş kerak, Isroil Erondan farqli jiddiy tayyorgarlik bilan hujum qildi. MOSSAD agentlari hujumdan avval Eronga kirib havo hujumidan mudofaa tizimlarini dron yordamida yöq qilişdi. Isroil Erondagi mingdan ortiq nişonlarga, xususan, yadroviy obektlarga hujum qildi. Kamida 30 nafar Eron harbiy rahbariyatidagi yuqori martabali harbiylar, şuningdek, kamida 11 nafar mamlakat yadro dasturidagi muhim olimlar öldirildi. Isroil Tehrondagi maxsus qöriqlanadigan kvartalga dron yordamida hujum qilgani aytiladi.
Eron ham tezda javob berdi. Isroilga kamida 500 ta ballistik raketa va mingdan ortiq dron uçirildi. Lekin Yeron zarbalari Isroilga jiddiy zarar yetkazdi deb bölmaydi. 22 iyun kuni uruşga AQŞ ham qöşildi. B-2 bombardimonçi samolyotlari Erongaça bemalol uçib borib, Fordodagi toğ ostida joylaşgan yadro obektiga zarba berdi. Hujum uçun 14 ta bunkerga qarşi oğir raketa va suvosti kemasidan turib uçirilgan 30 ta Tomahawk raketalari işlatildi. Pentagon Eron boyitilgan uranni saqlaşi aytiladigan yadro obekti yöq qilingani haqida hisobot berib, holat tasvirga olingan videolarni ham körsatdi.
Bilasizmi, Isroil va Eron uruşi asosan içki auditoriya uçun uyuştirilgan operatsiyaga öxşaydi. Özi Eron va Isroil bir-biri uçun juda qulay duşman. Isroilda boş vazirning kursisi qimirlab qoldimi, televizorga çiqadi-da, Eronni qoralab birlaşişimiz kerak, Eron bizni yöq qiladi, deydi. Eronda siyosiy vaziyat qiyinlaşdimi, oyatulloh çiqadi-da, Eron mavjudligining asosiy sababi Isroilni yöq qiliş ekanini eslatadi. Lekin uruşganda ikki tomon ham uzoqdan bir-biriga raketa otib qoçadi.
Putin Amerikaga bordi
Sözimiz boşida aytganimizdek, Donald Tramp kelişi dunyo siyosatining oyoğini osmondan qilib yubordi. Uruş boşida Bayden boşçilik Ukrainani qöllovçi davlatlar koalitsiyasi Rossiyani va uning prezidentini yakkalaş siyosatini tanlagandi. Biroq Tramp kelişi bilan Putinni maqtay boşladi, uruş boşlaşda Ukraina va Bayden aybdorligini gapirişdan çarçamadi. «Men Putin bilan qalinman, uruşni bir pasda tugataman», dedi maqtanib.
15 avgust kuni 2022 yil fevralda tasavvur qiliş qiyin bölgan voqea sodir bölib, Rossiya prezidenti Putin Tramp bilan körişiş uçun Amerikaga bordi. Bu uçraşuv haqida e’lon qilişgaç, köpçilik mana endi mister Tramp uruşni tugatsa kerak, deb öyladi. Çunki butun boşli Rossiya prezidenti Amerikaga boradi-yu, aniq kelişuv bölmaydimi?
Alyaskada ötgan uçraşuv heç nimani hal qilmadi. Undagi eng muhim voqea Tramp va Putinning suratga tuşgani böldi. Keyinçalik Tramp öşa uçraşuvda Putin bilan tuşgan rasmini körsatib maqtandi ham. Rossiya prezidentining Alyaskaga taşrifi faqat statistika uçun tarixiy böldi. Masalan, Rossiya Alyaskani Amerikaga sotgan 1867 yildan buyon heç bir Rossiya rahbari u yerga bormagandi. Bu Putin va Trampning respublikaçi ikkinçi muddatga qaytganidan keyingi ilk uçraşuvi böldi. Şuningdek, Putin 10 yil deganda ilk marta Amerikaga bordi. U oxirgi marta okean ortiga 2015 yil BMT boş assambleyasi yiğilişiga borgandi.
Ğazoda uruş tugadi
Yil davomida Isroil Falastinning Ğazodagi bölgasida uruşni davom yettirdi. HAMASga qarşi uruş iddaosi bilan boşlangan uruş amalda millat qirğiniga aylanib ketdi. Butun dunyoda Isroilning Ğazoda qilayotgan işlari qoralandi, musulmon davlatlar Isroilni qoralab bir-biridan qora qoralaşlar e’lon qildi. Lekin amalda heç kim Isroilni töxtata olmadi. Donald Tramp Amerika prezidentligiga qaytgani Isroildagi Netanyahu hukumati beliga quvvat böldi-da, ular bir burda Ğazoda milliondan ortiq odam qamalib qolganiga qaramay şaharni bombalaşni davom ettirdi. HAMAS ta’siridagi Ğazo soğliqni saqlaş vazirligi ma’lumotlariga köra, Isroil zarbalari oqibatida 70 mingga yaqin tinç aholi vakillari halok bölgan. 170 mingdan ortiq odam yaralangan.
Ğazoda odamlar faqat Isroil hujumlaridan emas, turli kasalliklar va oçlikdan ham öldi. Isroil uzoq muddat Ğazoga humanitar yordam borişini tösib qöydi, oqibatda bölgada oçlik avj olib, turli kasalliklar kelib çiqdi. Xalqaro hamjamiyat uruşni tugatişga faqat diplomatik körinişda harakat qildi, lekin orqasida Amerika turgan Isroilni töxtatiş heç kimning qölidan kelmadi.
Nihoyat oktyabrda Donald Tramp ma’muriyati uruşni tugatişga erişdi. Isroil va HAMASga qilingan bosim sabab ikki tomon bitimga imzo çekdi. HAMAS barça asirlarni, öligini-yu tirigini Isroilga qaytardi, öz navbatida Isroil minglab falastinliklarni qamoqdan ozod qildi.
Lekin uruş tugagani bilan Ğazoga hayot qaytdi deb bölmaydi. Şaharda heç qanday tiklaş işlari olib borilayotgani yöq. Odamlar hamon vayronalar orasida jon saqlaşga majbur. Oziq-ovqat ham faqat humanitar yordam yuklaridan tarqatilmoqda. Şaharda yaşaş uçun ham, işlaş uçun ham heç qanday şaroit yöq. Bundan taşqari, Isroil hali bölgadan çiqib ketgani ham yöq. Ğazoning taqdiri noaniqligiça qolmoqda.
Binyami Netanyahu esa kutilganidek, atrofdagi davlatlarga mayda-mayda raketa otib turibdi. Çunki uruş tugaşi, tinçlik zamoniga qaytiş Isroil boş vaziriga yaxşilik olib kelmasligi aniq. Uning ustidan oçilgan va çang bosib yotgan işlar yana kötariladi. Uruş Isroilni butun dunyoga yomonotliq qildi, bundan isroilliklar xursand bölmagani aniq. Uruş boşlanişida HAMASning hujumini işoniş qiyin bölgan befarqlik bilan ötkazib yuborgan, keyin Ğazoda falastinliklarni qirişga kirişgan Netanyahu hukumatining aybini isroilliklar ham rad etolmaydi.
«Mindiçgeyt»
Noyabr oyida mustaqil Ukraina tarixidagi eng jiddiy siyosiy korrupsion mojaro avj oldi. Mamlakat prezidentiga böysunmaydigan aksilkorrupsiya taşkiloti NABU «Energoatom» bilan şartnoma tuzgan tadbirkorlardan doimiy pora olişga asoslangan korrupsion sxemani foş qildi. Tört yildan buyon uruş holatida bölgan ukrainlarning kamida 100 million dollarini öğirlagan sxema tepasida prezident Zelenskiyning dösti, u bilan «Kvartal-95» kinostudiyasini oçgan tadbirkor Timur Mindiç turgani aniq böldi. Ammo Mindiç tergov boşlanişidan bir neça soat avval Isroilga qoçib ketdi. Mana şu qoçiş, şuningdek, kinoprodyuser qanday qilib Ukrainadagi eng yirik energiya kompaniyasining norasmiy xöjayiniga aylanib qolgani prezident Zelenskiyga nisbatan tanqidlarni kuçaytirdi.
Darvoqe, Mindiç işini köp yerda «Mindiçgeyt» deb ataşdi, biz ham tagsarlavhaga şunday yozdik. Mindiç tuşunarli, Zelenskiyning döstining ismi, bu iboradagi geyt sözini tuşunmaganlar uçun qisqaça ma’lumot beraman. Xullas, 1972 yil AQŞdagi prezidentlik saylovi arafasida politsiya demokratik partiya ştab kvartirasiga eşitiş moslamalari qöyişga uringan beş agentni qölga oladi. Keyinçalik bu agentlar amaldagi prezident Riçard Nikson jamoasiga aloqadorligi aniqlanadi. Oxirgi oqibat mojaro kattalaşib, iş prezident Nikson iste’fosigaça boradi. Agentlar qölga olingan Vaşingtondagi kompleks nomi «Uotergeyt» edi. Şu-şu biror davlatda jiddiy siyosiy mojaro avj olsa, oxiriga geyt sözini qöşib aytiş urfga aylangan.
Tojik bola ölimi
Yil yakunida Moskvadagi maktablardan birida dahşatli qotillik sodir böldi. Timofey ismli şu maktabda öquvçi 15 yoşli ösmir 10 yoşli Qobiljon ismli tojik bolani piçoqlab öldirdi. Eng dahşati qotil bolaga piçoq urişdan avval uning millatini söragan va katta ehtimol boşqa millatdan bölgani uçun hujum qilgan. Sovuqqon qotil qilgan işini töliq videoga olgan, keyin vahşiylarça öldirgan qurboni 10 yoşli Qobiljonning jasadi fonida selfi tuşgan.
Qotillik sodir etgan kuni Timofey maktabga ommaviy qotilliklarga işora qiladigan yozuvlar tuşirilgan kaska, natsistik kayfiyatdagi belgi tuşirilgan nimçada borgan. Bir kun avval maktab çatida natsistik ruhdagi xabar qoldirib, boşqa millat, din vakillarini barça muammolar aybdori deb atagan.
Moskvadagi bu qotillik butun Markaziy Osiyo xalqini larzaga soldi. Rossiyada markaziy osiyolik mehnat muhojirlariga munosabat masalasi yana kun tartibiga kötarildi.
Sun’iy intellekt erasi
Insoniyat ançadan beri sun’iy intellektni kundalik turmuş tarzidagi yordamçiga aylantirişga harakat qilib kelar, bu borada katta yutuqlarga ham erişgandi. Lekin 2025 yil sun’iy intellekt uçun buriliş nuqtasi böldi. AI kompaniyasi beş yildan buyon ustida işlab kelgan ChatGPT bu yil insonlarning doimiy yordamçisiga aylandi. Google, Meta, keyinçalik Ilon Mask ham öz sun’iy intellekt namunalarini e’lon qilişdi. Endilikda sun’iy inetellekt operatsiyada doktorlarga, hisob-kitobda buxgalterlarga, video tayyorlaşda montajçilarga yordamçiga aylandi.
2025 yilda inson sun’iy intellektni takomillaştiriş orqali yangi bosqiçga kötarildi deyiş mumkin. Albatta, uning xatarli jihatlari ham bor, odamlar dangasa bölib qoladi, iş örinlari qisqaradi, lekin umuman olganda sun’iy intellekt inqilobi insoniyat uçun faqat foydali böldi. Bugun undan unumli foydalanganlar allaqaçon katta foyda körişni boşladi. Time jurnali yil yakunida haqli tarzda sun’iy intellekt me’morlarini yil odami sifatida e’tirof etdi.
Oltin – eng işonçli xazina
Uruşlarga töla bölgan bu yil nafaqat davlatlar, tuzumlar va insonlar, balki qimmatbaho aktivlar uçun ham sinovli böldi. Eron – Isroil, Rossiya – Ukraina, Isroil – HAMAS uruşi, şuningdek, Sudandagi, Tailand va Kambodjadagi, umuman butun Yer yuzidagi qonli uruşlar sabab dunyo kuçli xaosni boşdan keçirdi. Va uşbu inqiroz holatida navbatdagi marta oltin eng işonçli aktiv ekani isbotini topdi. Hatto qudratli Amerikaning dollari ham qadrsizlandi, boşqa davlat valutalariga ham işonç susaydi, çunki siyosiy holat umuman taxmin qilib bölmas holatga kelib qoldi. Bu orada oltin narxi rekord darajada qimmatladi. Şundoğam bu qimmatbaho metal Yer qa’rida çeklangan miqdorda ekani uning narxi doim baland yurişini ta’minlaydi, lekin inqiroz davrida davlatlar ğaznasini oltinga töldirişga zör bergani uning qadrini yanada oşirdi. Oltin zanglamas deb bekorga aytişmaydi axir. Şunday ekan, siz ham pulingiz bölsa, oltin sotib olavering, undan işonçli aktivni inson hali öylab topgani yöq.
Ukrainada uruş tugamadi
Endi yilning eng muhim voqeasiga yetib keldik. Bu yil ham Ukrainadagi uruş tugamadi. Rossiyada Jo Bayden prezidentlik poygasidan çiqqani, keyinçalik Tramp prezident bölganini katta xursandçilik bilan qarşi olişdi. Çunki Tramp Ukraina Bayden davridagiday harbiy yordam ololmasligini va’da qilayotgandi. Trampning prezidentligi ruslar uçun ular orzu qilganidan ham yaxşi boşlandi. Fevral oxirida Zelenskiy Oq uyda töpolon kötarib kelganidan keyin AQŞ Ukrainaga qurol tugul razvedka ma’lumotlari berişni ham töxtatdi. Tramp qaytganidan keyin Ukraina jang maydonida çinakamiga yolğiz qoldi. AQŞ hatto diplomatik maydonda Rossiyani qöllay boşladi.
Mantiqan olib qaraganda, uruşdan oldingi kutilmalar bilan çamalasak, bunçalik yakkalangan Ukrainani Rossiya yançib taşlaşi kerak edi. Lekin bunday bölmadi. Dunyoning ikkinçi armiyasi 2024 yil qayerda bölsa, hozir ham frontning öşa yerida depsinib turibdi. Rossiya uruş boşlagan 2022 yilda bir hamlada Ukrainani olmoqçi böldi, şu uçun Belarus tomondan birdan Kiyevga desant taşlandi. Lekin poytaxt ostonasida dahşatli yöqotişlardan keyin ruslar programma minimumga ötişdi. Donbassni töliq egallaş. Birinçi bölib Donetsk oblastini egallaş maqsad qilinadi. Ruslar uni Donetsk xalq respublikasi sifatida öz tarkibiga qöşib olgan axir. Vaholanki, bu viloyatning katta qismi 2014 yildayoq e’lon qilinmagan uruş vaqtida ruslar tomonidan egallab bölingandi. Tört yil ötdi hamki ruslar hamon Donetsk oblastini töliq egallagani yöq. Yetmaganiga Trampni bu yer egallanişi aniqligiga işontirib, Zelenskiyni Donbassdan çiqib ketişga majburlamoqçi bölişyapti.
Ukrainadagi uruş xuddi Ikkinçi jahon uruşi kabi törtinçi yilga ötdi, ertaga rasman uruşning beşinçi yili boşlanadi. Ruslarda tabiiy savol paydo bölyapti: Ikkinçi jahon uruşida nemislar Moskvagaça yetib kelişgan, sovet armiyasi ularni tört yilda Berlingaça siqib borgandi, biz tört yilda qayerga keldik, deyişyapti uruşni qöllovçilar ham. Tört yilda Donetsk oblasti ham töliq olinmadi. Bu yerda uruş 2014 yilda boşlangani hisoblansa, bir oblastni ozod qilişga 11 yil ham yetgani yöq, bunaqa tempda Polşa çegarasigaça qança vaqtda boriş mumkin?
Kiyev muzokaralarda Trampga ana şuni tuşuntirolmay halak. Zelenskiy har qança xarita kötarib borib, real holatni unga tuşuntirişga harakat qilmasin, Tramp unga emas, dom qurib sotuvçi millarder dösti Stiven Uitkoffga işonadi. Uitkoff esa Putinga işonadi. Şunçalik qattiq işonadiki, uning oldiga tarjimonsiz boradi, Putin Tramp uçun çerkovda şam yoqib duo qilganini Taker Karlsonga köziga yoş kelib, rilsbop ohangda hikoya qilib beradi. Bunaqa megadiplomatlar örtada turar ekan 80 yil içidagi eng dahşatli uruş tez orada tugaşiga işoniş qiyin. Agar qandaydir möjiza sodir bölmasa...
