Yil yakunlari: Özbekiston 2025 yilni qanday ötkazdi?

Umuman olganda, oxirgi yarim yilda prezident maslahatçilaridan 5 nafarining yo lavozimi özgardi, yoki işdan ketdi. Administratsiyadagi departament rahbarlari esa töliq almaştirildi. Şuningdek, Administratsiya rahbarining 5 nafar örinbosari lavozimi joriy etildi. Komil Allamjonov davlat xizmatiga qaytib, Administratsiya rahbarining maslahatçisi va Administratsiyaning AQŞdagi vakili sifatida iş boşladi.

Saida Mirziyoyevaning faoliyati yangi lavozimda ham asosan ijtimoiy sohalar bilan boğliq bölyapti, lekin bir qator holatlarda uning vakolatlari kengaygani yaqqol közga taşlanadi. Masalan, ayollar va bolalarni zöravonlikdan himoya qiliş, giyohvandlikka qarşi kuraşiş va ekologik vaziyatni yaxşilaş mavzularidagi yiğilişlarda Mirziyoyeva talabçan rahbar sifatida namoyon bölgani, vazirlar va boşqa mansabdorlarni söroq-savolga tutayotganini köriş mumkin.

Hukumatga kelsak, eng katta özgariş Içki işlar vazirligida röy berdi: Pölat Bobojonov vazir sifatidagi 7,5 yillik faoliyatidan keyin, prezident maslahatçisining örinbosari lavozimiga ötkazildi. Uning örniga, 5 yildan beri Toşkent şahar IIBBni boşqarib kelgan Aziz Toşpölatov IIVning yangi rahbari sifatida iş boşladi. Ammo vazir ham, bir vaqtning özida uning birinçi örinbosari ham almaşgan bölsa-da, tizimda hal etilişi lozim bölgan köpdan köp muammolar saqlanib qolmoqda.

Hududlar miqyosida esa, asosiy tendensiya – hokimlarning vakolatlari va moliyaviy imkoniyatlarini kengaytiriş siyosatining davom etişi böldi. Masalan, yarim yillik yakunlariga köra, davlat budjeti xarajatlari 13 foizga oşgan bölsa, mahalliy budjetlar xarajatlari bundan ança köproq – 22 foizga oşgan. Bundan taşqari, 7 yil davom etgan hududlarni sektorlarga bölib boşqariş amaliyoti tugatilganini ham Özbekistonning 2025 yilgi siyosiy hayotida muhim voqelik sifatida qayd etiş mumkin.

Iqtisodiyot

Özbekistonning 2025 yilgi iqtisodiy hayoti haqida nimalarni aytiş mumkin? Avvalo, aholimiz 38 milliondan oşgan bir paytda, işsizlik darajasi uzoq yillik minimumga tuşgani e’tiborga molik. Har holda, rasmiy statistika şunday. Bandlik vazirligiga köra, 3-çorak yakuni böyiça işsizlik körsatkiçi 4,9 foizni taşkil etgan, bu – 2013 yildan keyingi davrdagi minimum körsatkiç. Işsizlikning 5-6 foizgaça bölgan darajasiga iqtisodiyotda tabiiy deb qaraladi. Şu bilan birga, daromad soliği tölovçi jismoniy şaxslar soni deyarli ösmayotgani – e’tiborga molik.

Rasmiylarga köra, bu yil iqtisodiy ösiş 7 foizga yetişi, inflatsiya 7,3 foizgaça pasayişi kutilyapti. Kambağallik darajasi esa 6 foizga tuşişi prognoz qilingan. Iqtisodiy ösişning tezlaşişi – xizmatlar sektorining gurkirab ösayotgani, oltinning rekord narxlari va xorijdan pul ötkazmalarining keskin köpayişi bilan boğliq. Şunga muvofiq, aholining real daromadlari ösişi ham tezlaşdi: Statistika agentligiga köra, yanvar-sentabr oylarida aholi jon boşiga real daromadlar 6,3 foizga ösgan.

Aholi daromadlarida xorijdan pul ötkazmalarining örni yuqoriligiça qolyapti. 11 oylik yakunlari böyiça pul ötkazmalari hajmi ötgan yilga qaraganda 25 foizga köpayib, 17 mlrd dollardan oşib ketdi. Bu – kambağallikni qisqartirişda ham muhim ahamiyatga ega. Iqtisodçi Mirkomil Xolboyevning hisob-kitoblariga köra, agar pul ötkazmalari hajmi ötgan yilgi darajada saqlanib qolganida, sentabr oxiriga kelib 8 ta viloyat aholisi kambağallaşgan bölardi.

Yilning iqtisodiy mundarijasini belgilab bergan asosiy voqeliklardan biri – oltin. Dekabr oyiga kelib, tilla narxi unsiyasiga 4500 dollarlik mutlaq yangi marrani zabt etdi. Asosiy eksport tovarimizning 1 yilda 70 foizgaça qimmatlaşişi, bunga qöşimça tarzda pul ötkazmalarining 25 foizga ösişi va boşqa omillar tufayli, 2025 yilda öta noodatiy manzaraga guvoh böldik: mudom qimmatlaşişiga örganib qolganimiz AQŞ dollari yil davomida sömga nisbatan qariyb 7 foizga arzonlaşdi. Bungaça, dollar kursi 2 yil oldingi darajaga qaytib qolişi – fantastikadek gap edi.

1 dekabr holatiga Markaziy bankning oltin-valuta zaxiralari qiymati 61 mlrd dollardan oşdi va bu Özbekistonning suveren kredit reytinglari yaxşilanişida asosiy omillardan biri böldi. Joriy yilda S&P va Fitch agentliklari Özbekistonning suveren reytingini oşirgan bölsa, Moody’s hozirça bunga şoşilmadi va faqat prognozni “barqaror”dan “ijobiy”ga özgartiriş bilan çeklandi. Moody’s bayonotiga köra, Özbekiston özi bilan bir xil reytingga ega davlatlardan qonun ustuvorligi va korrupsiyaga qarşi kuraşiş kabi yönalişlarda ortda qolyapti. Ayni şu ortda qoliş – 2030 yilgaça “investitsion” toifadagi suveren reyting olişni maqsad qilgan hukumat oldidagi asosiy çaqiriq bölsa, ajab emas.

Qonun ustuvorligini ta’minlaş va korrupsiyaga qarşi kuraşişdan taşqari, bevosita iqtisodiy siyosat bilan boğliq tarkibiy islohotlar zarurati ham saqlanib qolyapti. Proteksionistik çoralarni birgina Piskent avtopoligonidagi hangomalar misolida yodga olişimiz kifoya: avvaliga navbat ajiotaji yuzaga keldi; buning ortidan navbatsiz sertifikat olib beruvçilar ham paydo böldi; şundan keyin laboratoriyaga olib kirilgan maşinalar tayinli tekşiruvsiz qaytarib çiqarilgani aks etgan video tarqaldi; keyinroq esa Leapmotor mojarosi örtaga çiqdi.

Oxir-oqibat, sentabr oyiga kelib, muallifi oçiqlanmagan sirli topşiriq asosida, hammasi bir kundayoq taqa-taq töxtadi: Piskent avtopoligonidagi sinovlar bekor qilindi. Bu orada gibrid elektromobillarni olib kirişda ekologik sertifikat oliş talabi qöyilgani, lekin 3 kunga bormay bu tartib bekor qilingani ham jamoatçilik hayratiga sabab bölgan edi.

Lekin avtomobil importiga eng jiddiy tösiq – sertifikatlar bilan boğliq emasdi: 1 maydan boşlab, elektromobillar importi uçun utilizatsiya yiğimi 4 barobargaça oşirildi. 3500 dollarlik bu tölov, albatta, mahalliylaştiruvçilarga taalluqli emas. Rossiya tajribasidan kelib çiqsak, bunday notenglik 2026 yilga reja qilingan Jahon savdo taşkilotiga a’zolikdan keyin ham saqlanib qolişi mumkin. Özi umuman, aksariyat iqtisodçilar JSTga a’zo böliş avtomobil bozorini erkinlaştiradi degan optimistik prognoz berişdan tiyilyapti.

Yil davomida proteksionistik çeklovlar jismoniy şaxslar tomonidan Özbekistonga bojsiz tovar olib kiriş normalari pasaytirilganida ham közga taşlandi. Bu masala ayniqsa iPhone 17 çiqqan payti tarmoqlarda rosa muhokama böldi, çunki çet eldan qaytayotgan vatandoşlar hatto özlari uçun olgan şaxsiy iPhone'lari uçun ham boj tölaşiga töğri kelyapti. Keyinçalik, noyabr oyida qabul qilingan farmon bilan, şaxsiy ehtiyoj uçun tovar olib kirişdagi limitlar töliq qayta körib çiqilişi belgilandi.

Dayjyestning iqtisodiy qismida yilning eng katta xususiylaştiriş bitimlarini ham sanab ötsak: bu yil Samarqand avtomobil zavodidagi 75 foizlik davlat uluşi Turkiyaning Anadolu Isuzu kompaniyasiga 80 mln dollarga sotildi; Humo tölov tizimining 100 foiz uluşi 65 mln dollarga baholanib, Paynet ixtiyoriga ötdi; “Trest-12” quriliş kompaniyasining 51 foizi 111 mlrd söm evaziga Doniyor Komilovga sotildi; “Özşahar quriliş invest”, Dehqonobod kaliy zavodi va Talimarjon energetika majmuasidagi yirik IES kabi aktivlar qança narxga xususiylaştirilgani esa ma’lum qilinmadi. Şuningdek, “Kvars” zavodining davlat ixtiyoriga qaytarib olingani borasida ham qator savollar oçiq qoldi.

Qonun ustuvorligi

Içki siyosat haqida gap ketganda, qonun ustuvorligi va korrupsiyaga qarşi kuraşiş masalalari alohida örin tutadi. Çunki huquq va erkinliklarning amalda işlaşi ham, iqtisodiy taraqqiyot ham, xalqaro maydondagi raqobatdoşligimiz ham şu omillarga boğliq.

Jahon odil sudlov loyihasining “Qonun ustuvorligi” indeksida bu yil Özbekiston 2 poğonaga kötarilib, 81-öringa çiqdi. Bu yaxşi albatta, lekin 2-3 yil oldingi natijamiz bilan taqqoslaganda, pasayiş bor. 2025 yilda Özbekiston bu indeksning odil sudlov va hukumat vakolatlarining çeklanişi subindikatorlarida örnini yaxşilagan bölsa, oçiqlik siyosati va fundamental huquqlar borasidagi örnimiz yomonlaşdi.

Fundamental huquqlar sirasida, söz erkinligi böyiça 115-öringa tuşganimiz taassufli. “Çegara bilmas muxbirlar”ning Matbuot erkinligi reytingida esa bundan-da pastroq – 148-poğonada qolyapmiz. Xalqaro kuzatuvçilar Özbekistondagi matbuot erkinligini ötgan yili 100 ballik tizimda 37 ballga baholagan bölsa, bu yil mamlakatimizga undan ham kamroq – 35 ball berişdi. Bu yil Matbuot erkinligi indeksidagi örnimiz özgarmagan bölsa ham, uning zamirida yotuvçi indikatorlarning beşalasida ham pasayiş qayd etilgan.

Ayni paytda, huquqni muhofaza qiluvçi organlar faoliyati hamon doimiy muhokamalar markazida qolyapti. May oyida senator Abdurahim Erkayev sudlarda “telefon huquqi” davom etayotganini tanqid qilgan edi. Kuni keça Akmal Şukurov işi böyiça apellyatsiya ajrimi katta şov-şuvni keltirib çiqardi. Içki işlar tizimida esa, farğonalik maktab direktori Gulira’no Qosimovaning tahqirlanişi, Farğona viloyati YHXB boşliğining xotiniga tegişli Malibu'da sodir etilgan önlab qoidabuzarliklar tizimdan öçirib yuborilgani kabi bir qator holatlar yilning eng rezonansli voqealari böldi.

Korrupsiyaga qarşi kuraşişga kelsak, afsuski, bu yönalişdagi ayrim institutsional islohotlar bu yil ham amalga oşmay qoldi. Mart oyida davlat xizmatçilarining mol-mulki va daromadlarini deklaratsiyalaş yana bir bor kun tartibiga çiqqandi, lekin şundan keyin bu masalada boşqa yangilik bölmadi. Şuni inobatga olganda, nufuzli Transparency International taşkiloti indeksida Özbekistonning reyting ballari 10 yil içida birinçi marta pasaygani bejiz emasdek körinadi.

2025 yil yana nimalar bilan yodimizda qolyapti?

Jizzaxda Markaziy Osiyodagi birinçi AES qurilişi boşlandi. 15 aprel kuni bölajak stansiyaning ma’muriy binolari va omborlar qurilişi start oldi. 9 oktyabrda esa “Özatom” direktori Azim Ahmadxöjayev va “Rosatom” rahbari Aleksey Lixaçyov kam quvvatli (110 MW) atom reaktorining binosi uçun kotlovan qaziş işlarini boşlab berdi. Şuningdek, bu yil katta AES masalasi yana siyosiy kun tartibiga qaytdi va bu borada Moskvada bir neçta hujjatlar imzolandi. 26 sentabr kungi bitimga asosan, Jizzaxdagi tanlangan maydonda ham kam quvvatli, ham an’anaviy yirik AES quriladigan böldi. Agar loyiha amalga oşsa, Özbekiston katta va kiçik atom stansiyalarini bitta maydonda integratsiya qilgan dunyodagi birinçi davlatga aylanadi. Kiçik stansiyaning birinçi energoblokini 2029 yilda işga tuşiriş reja qilinyapti.

Oliy ta’limda sirtqi şaklga qabul töxtatildi. 2017 yildan yölga qöyilgan sirtqi ta’lim – oliy ta’limga qamrov darajasining oşişidagi asosiy omilga aylanib, oxirgi paytlarda sirtqida öqiyotgan talabalar soni kunduzgi ta’limda öqiyotganlarga yetay deb qolgandi. Bundan taşqari, “super-muper” kontrakt nomli tartib ham tugatilib, imtihonda öta past ball töplagan ikkiçilar uçun davlat oliygohlarining eşiklari rasman yopildi. Yil davomida xususiy universitetlar faoliyatiga talablar kuçaytirilib, Ta’lim sifatini ta’minlaş milliy agentligi va Kasbiy ta’lim agentligi kabi yangi taşkilotlar oçildi. Maktab ta’limida öqituvçilarga toifa beriş tizimi şaffof şaklga ötgani sabab öqituvçilarning bilimi borasidagi “haqiqiy avhol körinib qolgani” aytilgan bölsa, maktabgaça ta’limdagi nuqsonlar Toşkent va Jizzax viloyatlari boğçalarida ommaviy zaharlanişlarga olib keldi.

Taşqi siyosatda bir qator muhim yutuqlarga erişildi. Avvalo, Farğona vodiysidagi çegaralar masalasiga ham ikki tomonlama, ham uç tomonlama kelişuvlar asosida nuqta qöyildi. Özbekiston va Turkmaniston örtasida erkin savdo rejimi amal qila boşladi, Afğoniston esa Özbekistonning uçinçi eng katta eksport bozoriga aylandi. Aprel oyidagi Samarqand sammitida Markaziy Osiyo va Yevropa Ittifoqi bundan buyon strategik şerik ekanliklarini e’lon qildi. Keyinçalik Özbekiston va Yevroittifoq örtasida uzoq kutilgan Kengaytirilgan şeriklik va hamkorlik töğrisidagi bitim imzolandi. Rasmiy Toşkent yil davomida Fransiya, Slovakiya va BAA bilan munosabatlarini strategik şeriklik darajasiga olib çiqqani ham diqqatga sazovor. Şuningdek, bu yil MO yetakçilarining Toşkentda ötgan maslahat uçraşuvida ittifoqçimiz Ozarboyjon ham bu formatga tölaqonli a’zo böldi. Şavkat Mirziyoyev va Donald Trampning avvaliga Nyu-Yorkda, keyin S5+1 doirasida Vaşingtonda ötgan uçraşuvlari ham diplomatik maydonda yilning asosiy voqealari qatoridan joy oldi.

Salmoqli yutuqlar sport sohasida ham talaygina. Bu yil xalqimizning uzoq yillik orzusi uşaldi: milliy jamoamiz vanihoyat Jahon çempionatiga çiqdi. 5 iyun oqşomi, Abu-Dabida BAAga qarşi keçgan öyin yakunida hakam huştak çalgan soniyalar – millionlab futbol muxlislari uçun nafaqat sportda, balki şaxsiy hayotda ham 2025 yilning eng hayajonli lahzalari bölib qoldi. Şuningdek, Abduqodir Husanovning “Mançester Siti”ga transferi özbek futboli uçun olamşumul voqelik böldi. Ösmirlar milliy jamoamiz esa Osiyo çempionatini yaqqol favorit sifatida ötkazib, yakunda çempionlikka erişdi. Sportdagi yutuqlar qatorida 19 yaşar Javohir Sindorovning sensatsiyasi ham katta öringa ega: u Jahon kubogi ğolibi bölgan eng yoş grossmeyster sifatida tarix yaratdi.

2025 yil yakuni – havo sifati öta yomonlaşib ketgan haftalar bilan yodda qoldi. Öta quruq va yomğirsiz keçgan kuz oxirida, qalin smogni keltirib çiqargan inversiya hodisasining uzluksiz 3 haftadan ortiqroq davom etişi – ekologiya va odamlar salomatligini Özbekistondagi eng taşvişli masalaga aylantirib qöydi. Natijada Respublika maxsus komissiyasi tuzilib, çangni bostiriş uçun salkam safarbarlik e’lon qilindi: şaharlarda köçalar va daraxtlarga suv sepildi, favvoralar yoqib qöyildi; issiqxonalar, qurilişlar va sanoat korxonalari ustidan nazorat kuçaydi; Ai-80 benzini sotuvi uzil-kesil töxtatildi. Ayni şu kunlari Ekologiya qömitasi faoliyati ham qayta körib çiqilib, uning vakolatlari jiddiy kuçaytirildi, ekopolitsiya taşkil etildi. Andijondagi hokimlar esa, “havoni ifloslayapti” deb somsapazlarning tandirlarini buzdirişi bilan, bu anomal kunlarning yanada esda qolarli bölişini ta’minladi. Ayni paytda, yilning ekologiyaga oid ikkinçi eng şov-şuvli voqeasi – Çorvoq suv ombori atrofida kurort-şahar quriş ğoyasini ham unutib bölmaydi. Eslatib ötamiz, Sea Breeze Uzbekistan nomli ulkan loyihani amalga oşirişga Vazirlar Mahkamasi qarori bilan allaqaçon ruxsat berilgan. Qaror qabul qilişdan oldin ekologik ekspertiza ham, jamoatçilik muhokamasi ham bölgani yöq.

***

Kun.uz'ga va umuman ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga befarq emasligingizdan minnatdormiz. Bizni kuzatişda davom eting. 2026 yil Özbekistonimiz uçun, dunyo uçun tinçlik va ezgulik yili bölsin.

Muallif – Komron Çegaboyev
Boşlovçi – Bobur Akmalov
Tasvir ustasi – Şohruzbek Abdurayimov
Surdotarjimon – E’zoza Ahmedova