Hindistonda bolalarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishini cheklash bo‘yicha chaqiriqlar kuchaymoqda

Janubiy Hindistonning kamida ikki shtati vazirlari bolalarni ijtimoiy tarmoqlardan uzoqlashtirishda taqiq samarali bo‘ladimi-yo‘qmi, shuni tahlil qilayotganini aytgan.

O‘tgan hafta e’lon qilingan Iqtisodiy sharh (Economic Survey) — mamlakat bosh iqtisodiy maslahatchisi boshchiligidagi guruh tayyorlaydigan yillik hujjat — federal hukumatga bolalar uchun yoshga doir cheklovlarni ko‘rib chiqishni tavsiya qildi. Bu tavsiyalar majburiy emas, ammo davlat siyosatiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Biroq mutaxassislar bunday taqiqni amalga oshirish Hindistonda oson bo‘lmasligi va u huquqiy nizolarga sabab bo‘lishi mumkinligini ta’kidlamoqda.

Yaqinda Avstraliya 16 yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun aksariyat ijtimoiy tarmoqlarni taqiqlagan dunyodagi ilk davlatga aylandi. Qonun platformalarni foydalanuvchilar yoshini tekshirish va yoshga yetmaganlar hisoblarini o‘chirishga majbur qiladi.

Bu qaror ijtimoiy tarmoqlar tomonidan tanqid qilindi. Avstraliya internet-regulyatori BBC’ga aytishicha, kompaniyalar bu tartibga “juda istamay” rozi bo‘lgan.

Fransiyada ham 15 yoshgacha bo‘lganlar uchun ijtimoiy tarmoqlarga kirishni taqiqlovchi qonun loyihasi quyi palatada ma’qullangan, ammo Senat tasdig‘i kerak. Buyuk Britaniya ham shunday chorani ko‘rib chiqmoqda.

Andhra-Pradesh shtatidagi hukmron partiya va bosh vazir Narendra Modining federal koalitsiyasiga kiruvchi Telugu Desam partiyasi deputati Devarayalu 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarni ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishdan mahrum etishni ko‘zda tutuvchi qonun loyihasini taklif qildi. Bu xususiy a’zo tashabbusi bo‘lib, hukumat siyosatini aks ettirmaydi va qonunga aylanishi ehtimoli past, ammo parlament muhokamalariga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Andhra-Pradesh hukumati global tartibga solish modellarini o‘rganish uchun vazirlar guruhini tuzdi va Meta, X, Google hamda ShareChat kabi platformalarni maslahatlashuvga taklif qildi. Kompaniyalar bu taklifga hozircha izoh bermagan.

Shtat axborot texnologiyalari vaziri Nara Lokesh bolalar “ijtimoiy tarmoqlardan cheksiz foydalanishga berilib ketayotgani”, bu esa ularning diqqati va ta’limiga salbiy ta’sir qilayotganini aytdi. U ijtimoiy tarmoqlarni ayniqsa ayollar va bolalar uchun xavfsizroq qilish niyatida ekanini bildirdi.

Goa shtati ham shunday choralarni ko‘rib chiqmoqda. Karnataka shtatida esa raqamli gigiyena va “raqamli detoks” dasturi doirasida 300 mingga yaqin o‘quvchi va 100 ming o‘qituvchi jalb etilgan.

Mutaxassislar ta’kidlashicha, shtat darajasida taqiq joriy etish murakkab bo‘ladi. Raqamli huquqlar faoli Nikxil Paxva aytishicha, IP-manzillar orqali joylashuvni aniqlash har doim ham aniq ishlamaydi. Agar bir shtat taqiq joriy etsa, boshqasi joriy etmasa, nizolar yuzaga kelishi mumkin.

Yoshni tekshirish masalasi ham murakkab. “Kompaniyalar internetdagi har bir xizmatdan foydalanuvchi har bir shaxsni tekshirishiga to‘g‘ri keladi”, — deydi Paxva.

Hatto Avstraliyada ham ayrim bolalar taqiqni aylanib o‘tish uchun soxta tug‘ilgan sana bilan yangi akkaunt ochayotgani ma’lum.

Tadqiqotlarga ko‘ra, Hindistonda ko‘plab bolalar akkauntlarni oila a’zolari yordamida ochadi va ular shaxsiy elektron pochtaga bog‘lanmagan bo‘ladi. Bu esa yoshni aniqlash tizimlarini yanada murakkablashtiradi.

Ayrim ota-onalar bunday taqiqni qo‘llab-quvvatlasa, boshqalar muammo chuqurroq ekanini aytmoqda.

Dehlida yashovchi, ikki qizning otasi Jitender Yadav shunday deydi: “Ota-onalar o‘zlari bolalarga yetarlicha vaqt ajratmaydi va ularni ovutish uchun telefon beradi — muammo shu yerdan boshlanadi”.

Uning fikricha, ota-onalar bolalar bilan ko‘proq vaqt o‘tkazmasa yoki ularni ijodiy mashg‘ulotlarga jalb qilmasa, bolalar har qanday taqiqni aylanib o‘tish yo‘lini topadi.