Tramp yadroviy qurolsizlanish bo‘yicha yangi kelishuv tarafdori ekanini bildirdi

AQSh prezidenti Donald Tramp strategik yadroviy qurollarni nazorat qilish bo‘yicha yangi shartnoma ishlab chiqish tarafdori ekanini payshanba, 5 fevral kuni — Strategik hujum qurollarini yanada qisqartirish va cheklash choralari to‘g‘risidagi shartnoma (SHM-3, New START)ning amal qilish muddati tugagan kunda bildirdi. Bu AQSh va Rossiya o‘rtasida yadroviy arsenallarni cheklashga oid so‘nggi kelishuv edi.

“New START shartnomasini uzaytirish (AQSh uchun yomon kelishuv bo‘lib, u, qolaversa, qo‘pol tarzda buzildi) o‘rniga, biz yadroviy masalalar bo‘yicha ekspertlarimizga uzoq muddat ishlay oladigan yangi, yaxshilangan va modernizatsiya qilingan shartnomani ishlab chiqishni topshirishimiz kerak”, — deb yozdi Tramp Truth Social ijtimoiy tarmog‘ida. Respublikachi, shuningdek, “butun dunyo bo‘ylab, jumladan Rossiya va Ukraina o‘rtasida ham yadroviy urushlarning oldini olgani”ni ta’kidladi.

U bundan avval yangi yadroviy arsenallarni cheklash kelishuvida Xitoy ham ishtirok etishini istashini bir necha bor aytgan edi.

SHQ-3 buzilishi haqida gapirar ekan, Tramp, ehtimol, 2023 yildagi vaziyatni nazarda tutgan: AQSh bayonotiga ko‘ra, Rossiya shartnoma doirasida rejali tekshiruv uchun kelgan amerikalik inspektorlar delegatsiyasini o‘z yadroviy obektlariga kiritmagan. Koronavirus pandemiyasi davrida o‘zaro inspeksiyalar o‘tkazilmagan edi.

2025 yil kuzida Rossiya prezidenti Vladimir Putin RF Xavfsizlik kengashi yig‘ilishida Kreml SHQ-3 muddati tugaganidan keyin ham uni yana bir yil davomida bajarishga tayyor ekanini aytgan. Ammo faqat AQSh ham xuddi shunday majburiyatlarni o‘z zimmasiga olishi lozim. O‘shanda Rossiya prezidenti yadroviy qurol ustidan nazoratdan “to‘liq voz kechish”ni “xatoli va qisqa fikrli qadam” deb atagan.

2026 yil 5 fevral kuni Oq uy matbuot kotibi Kerolayn Livitt yangi yadroviy arsenallarni cheklash bitimi imzolanguniga qadar amal qiladigan qandaydir “o‘tish (muvaqqat) shartnomasi” mavjud emasligini bildirdi. O‘z navbatida, Kreml matbuot kotibi Dmitriy Peskov, agar Vashingtonda “qandaydir konstruktiv javoblar” bo‘lsa (Vladimir Putinning SHQ-3ning asosiy qoidalarini yana bir yil saqlab qolish taklifiga — tahr.), Moskva muloqotga tayyor ekanini bildirdi.

2026 yil 5 fevral kuni o‘n yildan ortiq vaqt davomida dunyodagi eng yirik yadroviy arsenallar ustidan nazoratni ta’minlab kelgan Strategik hujum qurollarini qisqartirish shartnomasining amal qilish muddati tugadi. Shartnoma aniq limitlar belgilardi: joylashtirilgan (harakatdagi) tashuvchilar — 700 tagacha, umumiy mavjud tashuvchilar — 800 tagacha, strategik yadroviy kallaklar — 1550 tagacha. Bu limitlarga QBR (qit’alararo ballistik raketalar), suvosti kemalaridan uchiriladigan ballistik raketalar, og‘ir bombardimonchilardagi kallaklar, hatto yangi tizimlar ham kirardi.

AQSh va Rossiya bu cheklovlarga 2018 yilda erishgan va shartnoma tugaguncha ularga amal qilib kelgan. SHQ-3da tekshiruv va nazoratning batafsil tartiblari — inspeksiyalar, telemetriya almashinuvi, yagona ma’lumotlar bazasi orqali shaffoflik, shuningdek ikki tomonlama maslahat komissiyasi faoliyati ko‘zda tutilgan bo‘lib, bu majburiyatlarga rioya etilishini nazorat qilish va ishonchsizlik hamda keskinlashuv xavfini kamaytirishga xizmat qilgan. Endi shartnoma tugagach, Rossiya va AQSh o‘rtasida strategik yadroviy kuchlarni cheklaydigan yuridik mexanizmlar qolmadi.

Amerika olimlari federatsiyasi (American Federation of Scientiss) hisob-kitoblariga ko‘ra, yadroviy qurollar bo‘yicha jahon zaxirasining taxminan 86 foiz qismi AQSh va Rossiya hissasiga to‘g‘ri keladi.