Qorin atrofida to‘planadigan yog‘lar: nega ba’zan diyeta ham, sport ham yordam bermaydi?

Odatda, ortiqcha vaznni faqat noto‘g‘ri ovqatlanish yoki kam harakat bilan bog‘laymiz. Ammo amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ba’zan odamlar barcha qoidalarga amal qilsa ham vazn ketmaydi. Bunday holatda muammo noto‘g‘ri turmush tarzi emas, organizmdagi gormonal jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Mutaxassislar ortiqcha vazn bilan kurashishda uzoq davom etuvchi stress va menopauza davridagi gormonal o‘zgarishlarga alohida e’tibor qaratishni tavsiya etadi.

Stress ta’sirida to‘planadigan yog‘

Ehtimol, stress ozishning eng katta dushmani ekanini eshitgansiz. Kortizol buyrak usti bezlari ishlab chiqaradigan gormon bo‘lib, organizmning noqulay sharoitlarga moslashuvida juda muhim rol o‘ynaydi. U insulin ta’siriga qarshi ishlaydi va qondagi glyukoza miqdorini oshiradi, negaki organizmga xavfdan qochish yoki kurashish uchun energiya kerak degan signal yuboriladi.

Kortizol murakkab vaziyatlarda yaxshi ishlaydi va bizni harakatga safarbar qiladi. Ammo stress haftalab davom etsa va kortizol darajasi normaga qaytmasa, vaziyat o‘zgaradi. Bunda doimiy ochlik hissi paydo bo‘ladi, yog‘li va shirin ovqat yeyishga kuchli istak tug‘iladi, go‘yoki organizm o‘zini energiya bilan ta’minlamoqchidek bo‘ladi. Buning sababi esa uzoq vaqt saqlanib turgan yuqori kortizol darajasi miya ochlik hissini shakllantiradigan neyropeptid Y miqdorini oshiradi.

Shuningdek, kortizol insulin ta’siriga qarshi ishlagani sababli, insulinrezistentlik rivojlanishiga olib keladi. Stress gormoni qondagi shakarni oshirishga yo‘naltirilgan, insulin esa ortiqcha glyukozani hujayralarga kiritishga harakat qiladi. Stress sharoitida organizm insulin “buyruqlarini” eshitmaydi va hujayralar yetarli energiya olmaydi. Oqibatda ortiqcha shakar yog‘ ko‘rinishida aynan kortizolga eng sezgir joy – qorin sohasida to‘planadi va “qorin halqasi” hosil bo‘ladi.

“Kortizolli qorin”ni qanday aniqlash mumkin?

• Ayollarda bel aylanasining 80 sm dan, erkaklarda 94 sm dan katta bo‘lishi;
• Qon, so‘lak yoki siydik tahlillarida kortizol darajasi yuqori chiqishi;
• Yuqori kortizolga xos boshqa belgilar: arterial bosim oshishi, to‘q rangli striyalar, uyqu muammolari;
• Uzoq vaqtdan buyon davom etib kelayotgan stress.

Bunday holatda qorin barcha urinishlarga qaramay kichraymaydi.

Menopauza va vazn ortishi

Hozirda olimlar yosh o‘tishi bilan metabolizm sekinlashib, vazn ortishiga sabab bo‘ladimi degan savolni faol o‘rganmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, 20 yoshdan 60 yoshgacha kunlik energiya sarfi deyarli bir xil bo‘ladi. Faqat 60 yoshdan keyin metabolizm har yili taxminan 0,7% ga sekinlashadi, bu mushak massasining kamayishi bilan bog‘liq.

Ammo menopauza boshlangach, ayollarga vaznni saqlash qiyinlashadi va kilogrammlar tezroq qo‘shiladi. Sababi, taxminan 45 yoshdan boshlab organizm asosiy ehtiyojlar uchun kamroq energiya sarflay boshlaydi. Faol hayot tarzida bu sezilmasligi mumkin, ammo kamharakatlik tanaga ortiqcha vazn qo‘shadi.

Yana bir sabab, tuxumdonlar faoliyati asta-sekin susayishi va ayol gormonlari hisoblangan estrogen moddalar kamayishi bilan bog‘liq. Shu paytda yog‘ to‘qimasi estrogen metabolizmida qo‘shimcha “organ” rolida qatnashadi va organizm kompensatsiya sifatida yog‘ to‘plashga moyillashadi.

Shifokorlar bunday davrda:

• ginekolog bilan gormonal terapiya masalasini ko‘rib chiqish;
• endokrin tekshiruvdan o‘tish;
• jismoniy faollikni oshirish;
• ratsionni qayta ko‘rib chiqish zarurligini ta’kidlaydi.

Vazn tashlash har doim ham “kam yeyish” masalasi emas

Shifokorlarning fikricha, ortiqcha vazn doimo faqat iroda yoki intizomga bog‘liq bo‘lmaydi. Ba’zan muammo gormonal o‘zgarishlar, insulin yoki leptin rezistentligi, surunkali stress, psixologik ovqatlanish odatlari ta’sirida ham yuzaga kelishi mumkin.

Shu bois, vazn ketmayotgan bo‘lsa, mutaxassislar diyetani yanada keskinlashtirishdan ko‘ra, organizmdagi metabolik sabablarni tekshirtirishni ma’qul ko‘radi. Negaki, dunyo bo‘yicha semirish darajasining oshib borayotgani ham vazn tashlash jarayoni oddiy formuladan iborat emasligini ko‘rsatadi.

Qanday tekshiruvlar talab etiladi?

Mutaxassislarning ta’kidlashicha, diyeta va jismoniy mashqlarga qaramay vazn ketmayotgan bo‘lsa, ortiqcha vaznni faqat ovqatlanish bilan bog‘lab qo‘ymasdan, organizmdagi metabolik va gormonal holatni tekshirtirish maqsadga muvofiq. Buning uchun odatda bir nechta asosiy laborator va instrumental tekshiruvlar tavsiya etiladi.

Avvalo, qondagi glyukoza darajasi va insulin ko‘rsatkichlarini aniqlash muhim. Ushbu tahlillar insulin rezistentligini aniqlashga yordam beradi. Agar hujayralar insulin ta’siriga yetarli darajada javob bermasa, ortiqcha energiya yog‘ sifatida, ayniqsa, qorin sohasida to‘planishi mumkin. Shu sababli, och qoringa glyukoza, insulin hamda glikozillangan gemoglobin (HbA1c) tahlillari tavsiya qilinadi.

Ikkinchi muhim yo‘nalish qalqonsimon bez faoliyatini tekshirishdir. Qalqonsimon bez gormonlari metabolizm tezligini boshqaradi. Agar ularning darajasi past bo‘lsa, energiya sarfi kamayadi va vazn ortishi kuzatilishi ehtimoli mavjud. Shu bois, TSH, erkin T4 va ayrim hollarda erkin T3 ko‘rsatkichlari tekshiriladi.

Shifokorlar ayrim vaziyatlarda stress gormoni – kortizol darajasini aniqlashni ham tavsiya qiladi. Kortizolning uzoq vaqt yuqori bo‘lishi ochlik hissini kuchaytirishi, uyquni buzishi va qorin atrofida yog‘ yig‘ilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Kortizol darajasi qon, so‘lak yoki siydik orqali baholanadi.

Ayollarda esa qo‘shimcha ravishda jinsiy gormonlar tekshiruvi talab etiladi. Estrogen, progesteron, prolaktin va ayrim hollarda androgenlar darajasi gormonal muvozanatni baholashga yordam beradi. Bu, ayniqsa, hayz sikli buzilgan, menopauza davriga yaqinlashgan yoki tuxumdon polikistoz sindromiga shubha qilingan hollarda muhim.

Lipid profili, ya’ni xolesterin va triglitseridlar darajasini aniqlash ham ortiqcha vazn bilan bog‘liq metabolik xavflarni baholashga yordam beradi. Bu tahlil ortiqcha vazn sabablaridan tashqari yurak-qon tomir kasalliklari xavfini ham aniqlash imkonini beradi.

Mutaxassislar barcha tahlillarni mustaqil ravishda topshirishdan ko‘ra, terapevt yoki endokrinolog bilan maslahatlashishni tavsiya qiladi. Chunki tekshiruvlar ro‘yxati har bir bemorning yoshi, shikoyatlari, kasallik tarixi va turmush tarziga qarab individual belgilanadi.

Umuman olganda, vazn ketmayotgan bo‘lsa, eng muhim tekshiruvlar qatoriga glyukoza va insulin tahlillari, qalqonsimon bez gormonlari, kortizol darajasi hamda lipid profili kiradi. Aynan shu ko‘rsatkichlar ortiqcha vazn ortida yotgan yashirin metabolik sabablarni aniqlashga yordam beradi.