“Bu preparatlar aslida yoğni eritmaydi”: arzon ozişning qimmat badali va oçiq qolayotgan javobgarlik masalasi

Quyidagi mahalliy bozorda eng keng tarqalgan, ozdiruvçi vosita sifatida tarğib qilinayotgan preparatlar, ularning turi, xavfli jihatlarini keltiramiz:

Mazkur jadval bugungi kunda Özbekiston va global bozorda “oziş” vositasi sifatida taklif qilinayotgan mahsulot va xizmatlarning asosiy segmentlarini körsatadi. Ular rasmiy tibbiy dorilardan tortib biologik qöşimçalar, internet orqali sotilayotgan kapsulalar, diuretiklar hamda eng muammoli yönaliş hisoblangan “mualliflik kapelnitsa”lari va qorabozor mahsulotlarigaça bölgan keng spektrni qamrab oladi.

Jadvaldan ma’lumki, “oziş bozori” faqat farmatsevtika doirasi bilan çeklanmagan. U marketing, MLM tizimlari, kosmetologik xizmatlar va hatto noqonuniy aylanmalar bilan aralaşib ketgan murakkab ekotizimga aylangan.

Kimlarga umuman mumkin emas?

Ozdiruvçi dorilarni qabul qilişdan oldin organizmning umumiy holati va mavjud kasalliklar hisobga olinişi zarur. Ayrim vaziyatlarda bunday preparatlarni işlatiş qat’iyan tavsiya etilmaydi.

“Eng avvalo, homiladorlik va emiziş davri eng muhim qarşi körsatma beriladigan paytlardan biridir. Bu davrda qabul qilingan har qanday kimyoviy preparat ona organizmidan ötib, homila yoki çaqaloq rivojiga salbiy ta’sir körsatişi ehtimoli mavjud. Hatto ayrim dorilar gormonal muvozanatni buzib, bola rivojlanişiga ham xavf tuğdiradi.

Yurak-qon tomir tizimi kasalliklari bölgan bemorlar uçun ham bunday dorilar xavfli hisoblanadi. Çunki köplab ozdiruvçi preparatlar markaziy asab tizimini faollaştiradi, bu esa yurak urişining tezlaşişi, qon bosimining oşişi, aritmiya (yurak ritmining buzilişi) kabi holatlarga olib kelişi mumkin. Mazkur jarayon infarkt yoki insult xavfini oşiradi.

Jigar va buyrak kasalliklari mavjud bölsa, organizm dorilarni töliq va töğri parçalay olmaydi. Oqibatda toksik moddalar tanada töplanib qolişi, zaharlaniş yoki surunkali organ yetişmovçiligi rivojlanişi kabi xavflar bor”, – deydi endokrinolog Oydinoy Rahimova.

Şifokorning aytişiça, qandli diabet bilan oğrigan bemorlar uçun bu borada ehtiyotkorlik juda muhim. Ba’zi ozdiruvçi preparatlar qondagi glyukoza darajasiga ta’sir qilib, uni keskin tuşirib yuborişi yoki aksinça, nazoratni qiyinlaştirişi mumkin. Bu esa gipoglikemiya yoki giperglikemiya kabi holatlarga olib keladi.

Şuningdek, gormonal buzilişlar (masalan, qalqonsimon bez faoliyati bilan boğliq muammolar), ovqat hazm qiliş tizimi kasalliklari (gastrit, yara kasalligi, içak yalliğlanişlari) bölganlarda ham bunday dorilar vaziyatni oğirlaştirişi mumkin.

“Yana bir muhim jihat – ösmirlar va yoşlarning ozdiruvçi dorilarni qabul qilişi. Ularning organizmi hali töliq şakllanmagan bölgani uçun modda almaşinuvi va gormonal tizimga aralaşiş kelajakda jiddiy oqibatlarga olib kelişi ehtimoli bor”, – deydi endokrionolog.

“Kapelnitsa” bilan ozdiriş – bunday usul mavjud emas

Tibbiyotda “kapelnitsa bilan ozdiriş” degan alohida, tasdiqlangan davolaş usuli yöq. Organizmdagi yoğ töqimalarini tomçilab yuboriladigan suyuqliklar yordamida eritiş yoki qisqa muddatda sezilarli vazn yöqotiş mumkinligi haqidagi da’volar ilmiy tibbiyot standartlariga mos kelmaydi. Şifokorlar ta’kidlaşiça, vazn kamaytirişga möljallangan ayrim dori vositalari mavjud bölsa ham, ular “kapelnitsa” körinişida “detoks” sifatida qöllanmaydi.

“Ozdiruvçi “kapelnitsa”larning reklamalarda vaznni tez kamaytiriş, tanani yoşartiriş xususiyatiga egaligi ta’kidlanadi. Va bu jarayonda organizmdagi suyuqlik balansi özgarişi notöğri talqin qilinadi. Ya’ni qisqa muddatda “bir neça kilogramm yöqotiş” yoğning erişi emas, suvsizlaniş, içak faoliyatidagi özgariş kabi holatlar bilan boğliq böladi. Yoğ töqimalarining kamayişi murakkab biologik jarayon bölib, uni oddiy tomçilab yuboriladigan muolaja bilan tezlaştiriş ilmiy jihatdan isbotlanmagan”, – deydi gastroenterolog Komila Madrimova.

Bunday xizmatlarning ommalaşişiga tez natija istagi va “parhezsiz oziş” ğoyasi katta ta’sir körsatmoqda. Reklamalarda “oson va xavfsiz” degan va’dalar beriladi, biroq bu jarayonning tibbiy xavflari va qarşi körsatmalari köpinça oçiq aytilmaydi. Nazoratsiz qöllangan har qanday inʼeksiya yoki tomçilab yuboriladigan muolaja allergik reaksiya, metabolik buziliş yoki boşqa asoratlarni keltirib çiqarişi ehtimoldan xoli emas.

Qorabozor, nazoratsiz muolaja va “havoda qolgan” javobgarlik

Bugungi real holat şuki, tibbiy diplomi bölmasdan özini “diyetolog”, “nutritsiolog” deb e’lon qilganlar, ayrim kosmetologlar, oziş böyiça “kurs”, “dars” sotayotganlar klinik protokollarsiz ozdiruvçi ukol-dorilarni taklif etyapti. Aslida lipolitik inʼeksiyalar, infuzion muolajalar, organizm içki tizimiga bevosita ta’sir qiluvçi preparatlar faqat şifokor nazoratida, aniq taşxis va tekşiruvlardan söng qöllanişi kerak.

“Muammo faqat muolajaning özida emas. Bozorda davlat röyxatidan ötmagan yoki töliq nazorat qilinmaydigan vositalar ham erkin reklama qilinayotganida. Ijtimoiy tarmoqlarda “tez ozdiradi”, “garantiyali natija beradi” deb sotilayotgan ayrim dorilar yoki ukollar aslida qayerda işlab çiqarilgani, qanday sinovdan ötgani haqida aniq ma’lumot berilmaydi. Masalan, tibbiyotda faqat şifokor nazoratida qöllanadigan Tirzepatide kabi preparatlar ham ayrim joylarda “oddiy ozdiruvçi ukol” sifatida soddalaştirib reklama qilinyapti.

Eng oğriqli nuqta – javobgarlik masalasi. Muolajadan keyin asorat çiqsa, javobgarlikka tortadigan aniq tizim yöq. Kosmetolog “mijoz özi rozi böldi” deydi, klinika “bu tibbiy emas, estetik xizmat” deya mas’uliyatdan çetlaşadi, preparatni tavsiya qilgan şaxs rasmiy tibbiy maqomga ega bölmaydi – kimgadir javobgarlikni yuklaşga asos topilmaydi. Bu yerda yana bir muammo tibbiy va kosmetik xizmat çegarasining belgilanmagani, nazoratdan taşqari preparatlarning erkin aylanmasi va javobgarlik mexanizmining amalda sust işlaşidir. Bozor tez rivojlanyapti, reklama vositalari kuçayyapti, lekin xavfsizlik va mas’uliyat tizimi şu tezlikka moslaşmayapti”, – deydi endokrinolog.

Intervyuni töliq holda Kun.uz’ning YouTube’dagi sahifasida tomoşa qilişingiz mumkin.